Biuletyn AGH
Magazyn Informacyjny Akademii Górniczo-Hutniczej
27 wrzesień 2020
Strona GłównaBiuletyn AGHArchiwumKontakt
Katedra Górnictwa odkrywkowego na przestrzeni ostatnich 50 lat

Początki górnictwa odkrywkowego w AG i AGH (lata 1945–1964)

Wśród wielu kierunków i dyscyplin naukowych rozwijanych w AGH (do 1949 roku w Akademii Górniczej) górnictwo odkrywkowe ma prawie 70-letnią historię. Związane jest to głównie z powojennym rozwojem w Polsce odkrywkowej eksploatacji węgla brunatnego oraz różnorodnych surowców skalnych (kamienia budowlanego, kruszyw naturalnych i łamanych, surowców cementowo-wapienniczych, surowców ceramicznych i ogniotrwałych itp.).

Kierownictwo KGO, od lewej: A. Ostręga, Z. Kasztelewicz, K. Polak - fot. Zbigniew Sulima

Kierownictwo KGO, od lewej: A. Ostręga, Z. Kasztelewicz, K. Polak

Odzyskanie przez Polskę w 1945 roku Ziem Zachodnich, w skład których wchodził Dolny Śląsk, bogaty w surowce mineralne, było dla zniszczonego kraju dużym wyzwaniem.

Przy uruchamianiu zdewastowanych kopalń odkrywkowych surowców skalnych, brakowało nie tylko maszyn i urządzeń, ale również wyszkolonej kadry inżynierów i techników. Po wojnie duży wkład w rozwój polskiego górnictwa odkrywkowego na Dolnym Śląsku wniosła Akademia Górnicza w Krakowie, wysyłając pracowników i pierwszych powojennych absolwentów do uruchomienia zakładów górniczych. Byli wśród nich między innymi: Adam Czeżowski, Julian Sulima-Samujłło, Wacław Lesiecki, Stanisław Sobolewski, Jerzy Ślebodziński, Adam Stefan Trembecki, późniejsi profesorowie i kierownicy Katedry i Zakładów Górnictwa Odkrywkowego w AGH.

Już w roku akademickim 1946/1947 w Akademii Górniczej podjęto przygotowania do powołania nowego wydziału – Wydziału Mineralnego, który kształciłby kadry inżynierskie dla potrzeb górnictwa odkrywkowego oraz technologii mineralnej (zwłaszcza ceramicznej). Wydział ten rozpoczął działalność 1 września 1949 roku, a w roku akademickim 1949/1950 uruchomiono na nim studia w zakresie specjalności górnictwa odkrywkowego i ceramiki. Organizatorem tego wydziału był prof. Adam Bielański, prorektor AGH w latach 1952–1956, który później (1964) powrócił do pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim. Obecnie prof. A. Bielański ma 102 lata i jest chyba jednym z niewielu w pełni czynnych ponad 100-letnich naukowców.

Zajęcia dydaktyczne z górnictwa odkrywkowego obejmowały między innymi przedmioty: eksploatacja odkrywkowa z planowaniem, obróbka i technologia materiałów budowlanych, budownictwo z inżynierią oraz projektowaniem. Jednostką organizacyjną zajmującą się eksploatacją odkrywkową był Zakład Eksploatacji Złóż Skalnych powołany 1 września 1949 roku. W 2014 roku przypadło więc 65-lecie uruchomienia w AGH studiów z zakresu górnictwa odkrywkowego i powołania jednostki organizacyjnej.

Koparka wieloczerpakowa w Kopalni Bełchatów - fot. Z. Kasztelewicz

Koparka wieloczerpakowa w Kopalni Bełchatów - fot. Z. Kasztelewicz

W roku akademickim 1951/1952 specjalność eksploatacja odkrywkowa (Oddział Eksploatacji Górnictwa Odkrywkowego) została przeniesiona z Wydziału Mineralnego na Wydział Górniczy, na którym prowadzono już cztery specjalności (Eksploatacji Złóż Węglowych, Eksploatacji Złóż Rudnych i innych Surowców Mineralnych, Eksploatacji Złóż Naftowych i Gazowych oraz Wiertnictwo). Zakład Eksploatacji Złóż Skalnych włączono do Katedry Eksploatacji Złóż kierowanej początkowo przez prof. Witolda Budryka, a od 1952 roku przez prof. Józefa Znańskiego. W latach 1952–1957 kierownikiem Zakładu Odkrywkowej Eksploatacji Złóż w tej Katedrze był doc. inż. Adam Czeżowski, a później w latach 1957–1960 – prof. J. Sulima-Samujłło. Obydwaj profesorowie wcześniej pełnili kierownicze stanowiska w kopalniach surowców skalnych na Dolnym Śląsku oraz w Zjednoczeniu Kamieniołomów w Świdnicy. Docent A. Czeżowski był autorem trzytomowej monografii Kamieniołomy, która wydana została w latach 1946–1948.

Załadunek urobku na ładowarkę kołową - fot. Z. Kasztelewicz

Załadunek urobku na ładowarkę kołową - fot. Z. Kasztelewicz

Pierwsi absolwenci specjalności eksploatacja odkrywkowa studia ukończyli w 1953 roku (było ich tylko dwóch, inżynierowie: Czesław Gawlik i Lucjan Spaek) i w 1954 roku (studia magisterskie – 5 osób, inżynierskie – 64 osoby). Studia inżynierskie trwały wówczas 3 lata (6 semestrów), a studia magisterskie 1,5 roku (3 semestry).

W 1960 roku wychodząc naprzeciw potrzebom gospodarki kraju (rozwój wydobycia kopalin, w tym węgla brunatnego i zapotrzebowanie na kadry górnicze) w Katedrze Eksploatacji Złóż w miejsce jednego zakładu zajmującego się górnictwem odkrywkowym powołano dwa zakłady:

1. Zakład Odkrywkowej Eksploatacji Złóż Niewęglowych z kierownikiem zast. prof. Stanisławem Sobolewskim.

2. Zakład Odkrywkowej Eksploatacji Węgla Brunatnego z kierownikiem doc. J. Sulima – Samujłło.

Równocześnie na Wydziale Górniczym uruchomiono dwie specjalności dydaktyczne: Eksploatacja Odkrywkowa Węgla Brunatnego i Eksploatacja Odkrywkowa Złóż Niewęglowych.

Potrzeba uruchomienia drugiej specjalności i drugiego zakładu naukowo-dydaktycznego wynikała z zagospodarowania i rozwoju wydobycia złóż węgla brunatnego w rejonie Turowa, Konina i Adamowa i odkrycia bardzo dużych zasobów węgla brunatnego w okolicach Bełchatowa.

Wysięgnik z kołem urabiającym koparki wieloczerpakowej w Kopalni Bełchatów
- fot. z zasobów Kopalni Bełchatów

Wysięgnik z kołem urabiającym koparki wieloczerpakowej w Kopalni Bełchatów
- fot. z zasobów Kopalni Bełchatów

Katedra Górnictwa Odkrywkowego
(lata 1964–1969)

Konsekwencją rozwoju górnictwa odkrywkowego dostosowanego do potrzeb kraju było powołanie na Wydziale Górniczym 1 października 1964 roku Katedry Górnictwa Odkrywkowego, której kierownikiem został doc. mgr inż. J. Sulima-Samujłło. Była to pierwsza w Polsce katedra specjalizująca się w problematyce górnictwa odkrywkowego. Katedra ta od początku powołania mieściła się w pawilonie A-4 na II piętrze (budynek oddany do użytku w 1963 roku), w pomieszczeniach tych pracujemy do dzisiaj.

W ramach nowo utworzonej Katedry powołano dwa zakłady:

1. Zakład Górnictwa Odkrywkowego Węgla Brunatnego z kierownikiem doc. J. Sulima-Samujłło,

2. Zakład Górnictwa Odkrywkowego Złóż Niewęglowych, z kierownikiem dr. inż. Jerzym Ślebodzińskim.

W tym czasie w katedrze (pracowało 13 osób) szczególnie intensywnie rozwijano prace z zakresu techniki strzelniczej, a profesor J. Sulima-Samujłło opracował kilka podstawowych podręczników z zakresu eksploatacji odkrywkowej, w tym: Górnictwo odkrywkowe (wyd. 1956–1965), Górnictwo węgla brunatnego (1967), Roboty strzelnicze w górnictwie odkrywkowym (1969).

Zwałowarka taśmowa w Kopalni Bełchatów - fot. z zasobów Kopalni Bełchatów

Zwałowarka taśmowa w Kopalni Bełchatów - fot. z zasobów Kopalni Bełchatów

Poza Katedrą Górnictwa Odkrywkowego problematyką eksploatacji odkrywkowej zajmowała się również Katedra Robót Górniczych Odkrywkowych utworzona w roku akademickim 1965/66, którą kierował doc. dr inż. Andrzej Dunikowski. W Katedrze tej powołano dwa Zakłady: Robót Górniczych Odkrywkowych (kier. doc. A. Dunikowski) i Mechaniki Gruntu (kier. doc. S. Korman).

W Katedrze Ekonomiki i Organizacji Górnictwa (kier. prof. B. Krupiński, a następnie prof. R. Bromowicz) bardzo intensywnie rozwijał działalność naukowo-badawczą i dydaktyczną z zakresu górnictwa odkrywkowego doc. dr hab. inż. Adam S. Trembecki. Szczególnie ważnymi pracami były wydane dwie monografie: Zasady projektowania selektywnej eksploatacji złóż surowców mineralnych (Wyd. Śląsk 1966 r.) i Matematyczne metody w górnictwie (Wyd. Śląsk 1969 r.).

Rezultatem intensywnej działalności naukowo-badawczej w dziedzinie górnictwa odkrywkowego były liczne obronione w latach sześćdziesiątych na Wydziale Górniczym prace doktorskie (J. Ślebodziński – 1964, J. Słowik – 1964, Zb. Onderka – 1965, R. Uberman – 1967, Zb. Kozłowski – 1968, J. Stowski – 1968, J. Zawodny – 1969, J. Bednarczyk – 1969.

W tych latach rozpoczęły prace nowe odkrywki węgla brunatnego (Turów II, Pątnów, Adamów, Kazimierz), siarki (Machów, Piaseczno) i wiele kopalń surowców skalnych. Działalność rozwinęły ośrodki naukowo-badawcze i projektowe górnictwa odkrywkowego, między innymi Centralny Ośrodek Badawczo-Projektowy Górnictwa Odkrywkowego „Poltegor” we Wrocławiu, Biuro Projektów i Zakład Badawczy Przemysłu Cementowo-Wapienniczego, OBR PROKAM, OBR „Siarkopol” i kilka innych.

Duże zapotrzebowanie na specjalistów z górnictwa odkrywkowego spowodowało uruchomienie w roku akademickim 1965/1966 w Krakowie oraz w punktach konsultacyjnych studiów zaocznych i podyplomowych w specjalności eksploatacji odkrywkowej. Takie punkty dydaktyczne przez wiele lat działały w Kielcach (od roku 1965/1966), Tarnobrzegu (od 1969/1970), a okresie późniejszym (lata 1970–1980) Zgorzelcu i Bełchatowie (1981).

Wysięgnik urabiający koparki łańcuchowej - fot. z zasobów Kopalni Bełchatów

Wysięgnik urabiający koparki łańcuchowej - fot. z zasobów Kopalni Bełchatów

Instytut Górnictwa Odkrywkowego
(lata 1969–1996)

W 1969 roku w AGH, w wyniku reorganizacji struktury uczelni, z trzech jednostek zajmujących się górnictwem odkrywkowym (Katedry Górnictwa Odkrywkowego, Katedry Robót Górniczych Odkrywkowych oraz Zakładu Ekonomiki i Organizacji Procesów Górniczych) utworzono Instytut Górnictwa Odkrywkowego (IGO). Dyrektorem Instytutu został prof. dr inż. Andrzej Dunikowski, a zastępcami dyrektora: prof. J. Sulim-Samujłło i prof. A.S. Trembecki.

W skład nowo powołanego Instytutu wchodziły cztery zakłady:

1. Projektowania i Robót Wydobywczych – kierownik prof. J. Sulima-Samujłło,

2. Robót Udostępniających i Hydromechanizacji – kierownik prof. A. Dunikowski,

3. Zwałowania i Odwadniania – kierownik doc. Jerzy Ślebodziński,

4. Ekonomiki i Organizacji Procesów Górniczych – kierownik prof. A.S. Trembecki.

Powołanie Instytutu, dużej jednostki możliwie szeroko zajmującej się problematyką górnictwa odkrywkowego, przyczyniło się do intensyfikacji działalności naukowo-badawczej, rozwoju naukowego i kadrowego w zakresie górnictwa odkrywkowego, a także górnictwa otworowego kopalin stałych (w tym szczególnie siarki), którą to problematyką instytut również się zajmował. Rozwojowi temu sprzyjało rozpoczęcie prac przygotowawczych do budowy zaprojektowanej przez polskich inżynierów, jednej z największych na świecie odkrywkowej kopalni węgla brunatnego „Bełchatów”. Pierwszy technologiczny układ K-T-Z w tej kopalni uruchomiono w 1977 roku.

W 1975 roku w instytucie utworzono Centralne Laboratorium Techniki Strzelniczej i Materiałów Wybuchowych (CLTSiMW) wraz ze Stacją Badawczą w Regulicach, które stało się poligonem doświadczalnym i szkoleniowym w zakresie stosowania materiałów wybuchowych w działalności cywilnej.

Pierwsza połowa lat siedemdziesiątych jest okresem rozwoju naukowego i kadrowego instytutu. Powstają nowe kierunki i specjalizacje badawcze (eksploatacja otworowa siarki, odwadnianie, hydrotransport, oddziaływanie robót strzałowych na otoczenie, zastosowanie metod matematycznych w górnictwie, zastosowanie wysokowydajnych i niezawodnych układów technologicznych K-T-Z, zagospodarowanie regionów i okręgów górniczych, ocena niezawodności procesów górniczych), nowe laboratoria, zatrudniani są nowi pracownicy.

W latach siedemdziesiątych z zakresu górnictwa odkrywkowego i otworowego zostało obronionych ponad 30 prac doktorskich (w tym 14 przez pracowników instytutu). Opiekę naukową nad większością tych prac pełnił prof. A.S. Trembecki, zastępca dyrektora instytutu ds. naukowych.

W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych rocznie w instytucie dyplomowało się 60–100 absolwentów (studia inżynierskie i magisterskie dzienne i zaoczne).

Spycharka gąsienicowa w Kopalni Górażdże - fot. Z. Kasztelewicz

Spycharka gąsienicowa w Kopalni Górażdże - fot. Z. Kasztelewicz

W 1979 roku kierownictwo instytutu objął doc. R. Uberman, by po 14 latach w 1993 roku przekazać je doc. Jerzemu Klichowi. W tym czasie Instytut kontynuował szeroką działalność naukowo-badawczą w specjalnościach związanych z eksploatacją odkrywkową i otworową kopalin stałych.

W 1993 roku, zgodnie wymogami Ustawy o Szkolnictwie Wyższym i zmianie statutu uczelni, instytut zmienia nazwę na Zakład Technologii, Zarządzania i Inżynierii Środowiska w Górnictwie Odkrywkowym. Nazwa dobrze określała zakres podstawowych trzech kierunków działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej zakładu: technologia, inżynieria środowiska, zarządzanie procesami i ich ekonomiczna ocena. Jednak długa nazwa nie przyjęła się i jak tylko formalnie było możliwe zmieniono ją (w 1996 roku), powracając do „historycznej” nazwy Katedra Górnictwa Odkrywkowego. W 1996 roku na kierownika najpierw zakładu, a następnie katedry powołano prof. Wiesława Kozioła, którą to funkcję pełnił przez 16 lat.

Katedra Górnictwa Odkrywkowego
(lata 1996–2014)

Nazwa Katedry Górnictwa Odkrywkowego nawiązuje do lat sześćdziesiątych, ale w swojej strukturze organizacyjnej była spadkobierczynią Instytutu Górnictwa Odkrywkowego utworzonego w 1969 roku z trzech jednostek wydziałowych. W 1996 roku w katedrze powołano pięć pracowni i struktura ta utrzymała się przez ponad 12 lat (zmiany nastąpiły w ramach pracowni, w tym również kierowników). Pracowniami tymi były:

1. Pracownia Eksploatacji Złóż i Ochrony Terenów Górniczych – kierownik: prof. R. Uberman, a od 2007 roku prof. Wiesław Kozioł,

2. Pracownia Geotechnologii, Odwadniania i Inżynierii Środowiska – kierownik: dr inż. Stanisław Hajdo,
prof. Jacek Motyka (1999–2009),
dr hab. inż. Jerzy Klich (od 2009 roku),

3. Pracownia Techniki Strzelniczej – kierownik: dr inż. Ryszard Morawa, dr hab. inż. Paweł Batko (od 2002 roku),

4. Pracownia Ekonomiki i Zarządzania w Górnictwie – kierownik: prof. Kazimierz Czopek,

5. Pracownia Wydobycia i Obróbki Kamienia – kierownik: dr hab. inż. Stefan Kukiałka, dr hab. inż. Marek Stryszewski (od 2007 roku).

Zastępcami kierownika katedry byli:

• ds. dydaktycznych – dr inż. Paweł Batko (1996–2002, 2008–2012),
dr inż. Dariusz Rychter (2002–2005),
dr inż. Wojciech Naworyta (2005–2008),

• ds. naukowo-badawczych – dr hab. inż. Zbigniew Kasztelewicz (2008–2012),

• ds. administracyjno-technicznych – inż. Marta Ziemiańska(1996–2008).

Lata 90. XX wieku to okres zmian ustrojowych, w tym również dużych zmian w naszej gospodarce. Wydobycie niektórych surowców, w tym surowców skalnych, siarki, węgla kamiennego zmniejszyło się bardzo wyraźnie, co powodowało konieczność likwidacji niektórych kopalń, zmniejszyło się zapotrzebowanie na absolwentów specjalności górniczych, w tym również zainteresowanie studiami górniczymi, mniejsze było zainteresowanie przemysłu górniczego współpracą naukowo-badawczą z jednostkami uczelnianymi. Aby zapobiec stagnacji w tym czasie na Wydziale Górniczym uruchomiono nowe kierunki i specjalności dydaktyczne i naukowo-badawcze. Na wydziale otwarto trzy nowe kierunki dydaktyczne (kolejno): zarządzanie i marketing (1991/1992), budownictwo (1994/1995), inżynieria środowiska (1996/1997). Do uruchomienia nowych kierunków studiów w dużym stopniu przyczynili się: prof. Kazimierz Czopek – dziekan wydziału w latach 1993–1996 i prof. Wiesław Kozioł – prodziekan ds. dydaktyki w latach 1990–1996.

W Katedrze Górnictwa Odkrywkowego oprócz dotychczasowej specjalności (technika odkrywkowej eksploatacji złóż) uruchomiono dwie nowe, a to: roboty inżynierskie w kształtowaniu środowiska (kierunek: inżynieria środowiska), kamień i kamieniarstwo w architekturze i budownictwo (kierunek: górnictwo i geologia).

Realizowane w katedrze kierunki badań i kształcenia w dostosowaniu do zapotrzebowania przemysłu zostały w znacznym zakresie poszerzone i wzbogacone. Dotyczy to szczególnie:

− robót inżynierskich dla potrzeb ochrony środowiska,

− odwadniania i odbudowy stosunków wodnych z uwzględnieniem wymogów ochrony środowiska,

− oceny oddziaływania górnictwa na środowisko,

− rekultywacji i zagospodarowania terenów pogórniczych i poprzemysłowych,

− rewitalizacji terenów poprzemysłowych, badania gleb i skał,

− likwidacji kopalń,

− zagospodarowania surowców odpadowych oraz kopalin towarzyszących,

− likwidacji zagrożeń pożarowych, rozbiórka lub przebudowa hałd i zwałowisk,

− uwarunkowań prawnych działalności górniczej,

− ekonomicznej oceny produkcji i zarządzania przedsiębiorstwami,

− zagadnień prawnych i własnościowych w górnictwie.

Uruchomienie na wydziale czterech kierunków kształcenia miało ważny wpływ na wzrost liczby studentów. Widoczne to jest również w liczbie absolwentów Katedry Górnictwa Odkrywkowego, która rocznie na studiach stacjonarnych (dziennych) i niestacjonarnych (zaocznych) na początku lat 2000 dyplomowała po około 100 osób, obecnie liczba dyplomantów utrzymuje się na poziomie 60–90. Należy wspomnieć, że w latach 90. XX wieku, po transformacji ustrojowej, zmniejszyło się zainteresowanie studiami na kierunku górniczym. Z tej też przyczyny również w jednostkach naukowo-dydaktycznych powstała luka pokoleniowa, gdyż przez okres około 20 lat prawie nie przyjmowano do pracy młodej kadry. Problemy te nie ominęły także Katedry Górnictwa Odkrywkowego. Po roku 2000 sytuacja uległa dużej poprawie zarówno pod względem liczby studiujących jak również młodszych pracowników naukowo-dydaktycznych.

Jak wynika ze spisu absolwentów Katedry Górnictwa Odkrywkowego i jednostek wchodzących obecnie w skład katedry w okresie 1953–2013 prace inżynierskie i magisterskie obroniło prawie 3000 studentów, a studia podyplomowe ukończyło około 500 osób.

W latach 1996–2012 struktura zatrudnienia w katedrze uległa dużej zmianie poprzez przyjęcie nowych pracowników, awanse naukowe i ograniczenia liczby pracowników nie dydaktycznych (bez konieczności zwolnień). W 1996 roku w katedrze na 45 zatrudnionych, pracowników naukowo-dydaktycznych było 17, w tym tylko 2 asystentów, zaś w latach 2008/2009 przy takiej samej liczbie zatrudnienia (45), pracowników dydaktycznych pracowało 28, w tym 8 profesorów, 14 adiunktów i 6 asystentów. Wskaźnik pracowników nie dydaktycznych do dydaktycznych uległ z punktu widzenia finansowania korzystnemu zmniejszeniu z 1,65 do 0,6, by w roku akademickim 2011/2012 osiągnąć poziom zbliżony do średniego wskaźnika wydziałowego – 0,32. Zmiany te były możliwe poprzez znaczące zwiększenie zleceń (obciążeń) dydaktycznych katedry z około 3000 w 1996 roku do ponad 6000 w roku akademickim 2011/2012.

Po przeniesieniu pracowni prof. K. Czopka do Katedry Ekonomiki i Zarządzania w Przemyśle, działalność badawcza, dydaktyczna i organizacyjna katedry realizowana była w czterech pracowniach, których nazwy dobrze odzwierciedlały zakres prowadzonych badań i realizowanego procesu dydaktycznego. W 2011 roku dalszemu ograniczeniu do trzech uległa liczba pracowni w wyniku przyłączenia Pracowni Wydobycia i Obróbki Kamienia do Pracowni Eksploatacji Złóż i Ochrony Terenów Górniczych, kierowanej przez prof. Wiesława Kozioła i równocześnie zmieniono nazwę pracowni prof. Jerzego Klicha na Pracownię Projektowania Górniczego, Odwadniania i Inżynierii Środowiska.

Katedra dysponuje pięcioma laboratoriami, z których trzy zbudowano po 2000 roku, a pozostałe dwa są systematycznie modernizowane i unowocześniane. Laboratoria te wyposażone są w większości w bardzo nowoczesną aparaturę i stanowiska badawcze (niektóre z nich są unikalne w skali kraju, a nawet UE (CLTSiMW ze Stacją Badawczą w Regulicach). Laboratoria te obsługują zajęcia dydaktyczne oraz prace badawcze (rys. 1).

1 października 2012 roku na kierownika katedry został powołany prof. Zbigniew Kasztelewicz – były Dyrektor Kopalni Węgla Brunatnego „Konin”, który z nową energią przystąpił do kierowania katedrą i walki o pozycję i rozwój górnictwa odkrywkowego w Polsce w XXI wieku. Zaowocowało to m.in. przyjęciami do pracy młodych asystentów (w związku z przejściem na emeryturę starszej kadry dydaktycznej), dalszym rozwojem kontaktów z przemysłem górniczym, organizacją nowych sympozjów naukowych, nowymi publikacjami monograficznymi itp.

Zastępcami kierownika katedry są:

• ds. kształcenia – dr inż. Krzysztof Polak

• ds. nauki, współpracy i rozwoju – dr hab. inż. Anna Ostręga (w 2012–2014 był dr hab. inż. Marcin Chodak). (rys.2).

Działalność naukowo-badawcza Katedry, współpraca z przemysłem i ośrodkami zagranicznymi (1996–2014)

Koniec XX i początek XXI wieku, a szczególnie okres po wstąpieniu Polski do UE (2005 rok) charakteryzuje się dalszymi zmianami w działalności naukowo-badawczej katedry. W dostosowaniu do zapotrzebowania przemysłu i instytucji centralnych następują zmiany kierunków i specjalności badawczych połączone z rozwojem naukowym młodych pracowników. W znacznie szerszym zakresie rozwijane są prace dotyczące strategii rozwoju wydobycia i przetwórstwa węgla brunatnego i surowców skalnych, nowych innowacyjnych technologii eksploatacji, w tym wydobycia skał trudno urabialnych, produkcji kruszyw budowlanych i drogowych w dostosowaniu do szybko rosnącego zapotrzebowania, gospodarki wodnej i kształtowania środowiska wodnego, ocen oddziaływania górnictwa na środowisko, w tym w obszarach Natura 2000, rekultywacji i rewitalizacji terenów pogórniczych, wykorzystania techniki strzelniczej w działalności cywilnej, podstaw prawnych działalności górniczej.

Do ważniejszych osiągnięć katedry w ostatnich latach w zakresie działalności naukowo-badawczej należy zaliczyć:

− opracowanie strategii rozwoju wydobycia węgla brunatnego i zagospodarowania nowych złóż węgla brunatnego,

− opracowanie prognoz rozwoju zapotrzebowania i produkcji surowców skalnych ze szczególnym uwzględnieniem kruszyw budowlanych i drogowych,

− opracowanie projektów zagospodarowania złóż, projektów koncepcyjnych i studialnych zagospodarowania złóż, projektów technicznych udostępnienia, eksploatacji i zwałowania wielu złóż surowców skalnych oraz węgla brunatnego,

− opracowanie raportów oddziaływania eksploatacji odkrywkowej na środowisko oraz studiów i dokumentacji z zakresu rekultywacji, rewitalizacji i zagospodarowania terenów pogórniczych i poprzemysłowych,

− zaprojektowanie, zbudowanie i wdrożenie do ruchu zapalarki milisekundowej EXPLO 2001,

− zaprojektowanie, zbudowanie i zastosowanie Kopalnianej Stacji Monitoringu Drgań (KSMD) wraz z modernizacją,

− badania nowej generacji materiałów wybuchowych wraz z ich mechanicznym załadunkiem,

− prace z zakresu wdrożenia w krajowych kopalniach nieelektrycznego systemu odpalania,

− opracowanie i wdrożenie technologii bezpiecznej rozbiórki stożkowych zwałowisk odpadów powęglowych w warunkach zagrożenia pożarowego,

− opracowanie dokumentacji i przeprowadzenie likwidacji metodą strzałową kilkudziesięciu dużych obiektów budowlanych, w tym na terenie likwidowanych kopalń węgla kamiennego, hut, itp.,

− unikalne w świecie wieloletnie monitorowanie odbudowy warunków wodnych w masywie skalnym „Krzemionek” i Wisły, co zostało potwierdzone publikacjami zagranicznymi w renomowanych czasopismach i udziale w wystawach w Paryżu i Sztokholmie,

− wieloletnie monitorowanie odbudowy stosunków wodnych osobliwego antropogenicznie przekształconego terenu po eksploatacji siarki,

− prace z zakresu ochrony środowiska wodnego i sozotechnicznego kształtowania stosunków wodnych w rejonach eksploatacji złóż cynku i ołowiu (Olkusz, Trzebionka), węgla kamiennego, węgla brunatnego, surowców skalnych,

− prace z zakresu podstaw prawnych funkcjonowania górnictwa odkrywkowego, wyceny wartości złóż kopalin,

− zagadnienie ekonomiczno-finansowe działalności górniczej,

− udział w opracowaniu opinii dla Banku Światowego i Ministerstwa Ochrony Środowiska dotyczących likwidacji kopalń węgla kamiennego i siarki,

− udział w realizacji projektów FORESIGHT pt. Scenariusze rozwoju technologicznego przemysłu wydobycia i przetwórstwa węgla brunatnego” oraz „Priorytetowe i innowacyjne technologie zagospodarowania odpadów pochodzących z górnictwa węgla kamiennego”,

− współrealizacja (jako lider) międzynarodowego projektu „Mining and Mineral Processing Waste Management”,

− współrealizacja dużych projektów współfinansowach przez NCBR „Opracowanie technologii zgazowania węgla dla wysoko efektywnej produkcji paliw i energii” oraz „Strategie i scenariusze technologiczne zagospodarowania i wykorzystania złóż surowców skalnych”,

− współrealizacja dwóch projektów INTERREG IIIC dotyczących „Rekultywacji i zagospodarowania rejonów wydobycia węgla brunatnego w Europie” oraz „Europejskiej sieci regionów górniczych”,

− wieloletni udział w programie Sokrates-Erasmus i współpraca z Uniwersytetem w Almerii (Hiszpania) w zakresie ochrony środowiska,

− uzyskanie uprawnień do wydawania opinii o możliwości używania materiałów wybuchowych w działalności cywilnej oraz do szkolenia i egzaminowania osób mających dostęp do materiałów wybuchowych do użytku cywilnego,

− konsultacje do opracowywania projektów do nowych ustaw i rozporządzeń z zakresu działalności górniczej,

− organizacja cyklicznych sympozjów, konferencji, kongresów i zjazdów z zakresu:

• Technika Strzelnicza,

• Szkoła Ekonomiki i Zarządzania w Górnictwie,

• Ochrona Środowiska, a szczególnie kształtowania krajobrazu terenów poeksploatacyjnych,

• Eksploatacji węgla brunatnego,

• Zgazowania węgla,

• Szkoła Górnictwa Odkrywkowego.

W okresie 50 lat od powołania Katedry Górnictwa Odkrywkowego obronionych zostało 94 prace doktorskie, 16 prac habilitacyjnych, zatwierdzono kilka wniosków profesorskich, wydano ponad 200 monografii, książek i skryptów. Wyniki prac naukowych przedstawione zostały w ponad 2300 publikacjach, z czego tylko w ostatnich 10 latach liczba ta wynosi około 850.

Rozwój górnictwa odkrywkowego w AGH nie byłby tak znaczący, gdyby nie wsparcie i współpraca przemysłu i ośrodków naukowo-badawczych. Współpraca ta obejmuje wiele płaszczyzn i form. Katedra Górnictwa Odkrywkowego kontynuuje wypracowane przed laty formy i zasady współpracy z jednostkami i ośrodkami naukowo-badawczymi i projektowymi, w tym szczególnie z Wyższym Urzędem Górniczym w Katowicach i Okręgowymi Urzędami Górniczymi, Instytutem Górnictwa Odkrywkowego POLTEGOR we Wrocławiu, Głównym Instytutem Górnictwa w Katowicach, Instytutem Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego w Warszawie, Instytutem Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN w Krakowie, Instytutem Przemysłu Organicznego w Warszawie, Biurem Projektów POLTEGOR we Wrocławiu, Zakładem Usług Projektowych PROSKAL w Krakowie, Biurem Projektów Górniczych i Geologicznych PROGIG we Wrocławiu, PRG w Sosnowcu, OUG, jednostkami branżowymi: Związkiem Pracodawców „Porozumienie Producentów Węgla Brunatnego” i Związkiem Pracodawców Górnictwa i Przetwórstwa Surowców Mineralnych oraz kopalniami węgla brunatnego (Bełchatów, Turów, Konin, Adamów, Sieniawa), surowców skalnych (Lafarge-Cement, Lafarge-Kruszywa, Lhoist, PCC Rail SA, Dolomity SA w Sandomierzu, Kopalnia Wapienia Czatkowice, Kopalnia Porfiru i Diabazu Zalas, kopalnie gipsu Leszcze i Stawiany, KZEK, Dickerhoff Polska, Górażdże Cement, Grupa Ożarów, Łużyckie Kopalnie Bazaltu Nordkalk Miedzianka, ZPW Trzuskawica), miedzi (KGHM), cynku i ołowiu, siarki oraz z licznymi firmami działającymi na rzecz górnictwa, w tym: Barosz-Gwimet, Caterpillar, KOMATSU, Libher, POLREMACO, Volvo, MAXAM, SLAG RECYCLING, FUGO, KOPEX-FAMAGO, Huta Stalowa Wola, Orica Poland, Explominex, Nitroerg, Yara i wiele innych.

Katedra Górnictwa Odkrywkowego utrzymuje również kontakty i współpracę z wieloma instytucjami zagranicznymi, zajmującymi się górnictwem odkrywkowym. Wieloletnie kontakty łączą nas z uczelniami we Freibergu, Koszycach, Ostrawie, Leöben, Clausthal, Aachen, Pradze, Almerii, Sankt Petersburgu, Dniepropietrowsku, Moskwie, Edmonton i innych a również z firmami RWE Power, Vatenfal, Klotz, Döpke.

Wkład absolwentów Katedry Górnictwa Odkrywkowego w rozwój górnictwa odkrywkowego w Polsce i za granicą jest bardzo duży. Nasi absolwenci zajmowali i zajmują ważne stanowiska w zarządach i wyższym dozorze kopalń, a także innych firm. Budowali i zarządzają największą w Europie kopalnią węgla brunatnego Bełchatów, a również innymi kopalniami węgla brunatnego (Turów, Konin, Adamów) i niezliczoną ilością kopalń kruszyw i innych surowców skalnych. Wielu absolwentów pracowało za granicą kierując kopalniami odkrywkowymi w Libii, Iraku, Cyprze, Czechosłowacji, Tunezji, a również w USA, Kanadzie, Australii, RPA itd.

Działalność i rozwój Katedry Górnictwa Odkrywkowego nie byłyby możliwe bez trzech ważnych czynników, którymi są:

• duża i różnorodna baza surowcowa kopalin w Polsce,

• umiejętność jej efektywnego zagospodarowania,

• ludzie oddani tej idei, tworzący podstawy przemysłu górniczego w Polsce, od profesorów po kadrę inżynieryjno-techniczną.

prof. Wiesław Kozioł,
prof. Zbigniew Kasztelewicz
Katedra Górnictwa Odkrywkowego

Literatura

1. 50 lat Katedry Górnictwa Odkrywkowego. 2014. Agencja Wydawniczo-Poligraficzna ART-TEKST. Kraków.