Lekcja 2
1. Rzeczowniki mocne rdzenia "a" w rodzaju nijakim
1. Rzeczowniki mocne rdzenia "a" w rodzaju nijakim
- w mianowniku l. poj. mają końcówkę zerową;
- w mianowniku l. mn. mają końcówkę -a;
- w bierniku l. poj. mają końcówk zerową;
- w bierniku l. mn. mają końcówkę -a.
W innych wyrazach w rodzaju nijakim formy mianownika i biernika są również identyczne. Jest to reguła, która obowiązuje w całym języku gockim zarówno dla rzeczowników, jak i zaimków oraz przymiotników wszystkich typów (podobnie jest w większości języków indoeuropejskich, w których zachowały się formy biernika i rodz. nijakiego).
- akran 'owoc' (por. ang. acorn 'owoc' - arch.)
- barn 'dziecko' (por. szkockie bairn, stang. bearn)
- bloþ 'krew; blood'
- dius 'dzikie zwierzę; beast, wild animal' (por. ang. deer, niem. Tier). L. mn. od dius to diuza; z przechodzi w s gdy znajduje się na końcu wyrazu.
- daur [dor] 'drzwi; door' (au = krótkie /o/)
- eisarn ['isarn] 'żelazo; iron' (por. niem Eisen)
- gras 'trawa; grass'
- gulþ 'złoto; gold' (lþ > ld, jak w falþan "składać")
- haubiþ ['haubiΘ] 'głowa; head' (l. mn. haubida) (por. stang. heafod, gdzie /f/ = /v/)
- haurn [horn] 'róg; horn' (au = krótkie /o/)
- huzd 'skarb; treasure' (por. ang. hoard; z czasami = /r/ w jęz. ang.)
- jer 'rok; year'
- kaurn [korn] 'ziarno; grain' (por ang. corn, ale tyko w znaczeniu 'ziarno', a nie 'kukurydza')
- leik [lik] 'ciało; body, flesh' (por. ang. lich, 'ciało'; pośrednio od tego słowa pochodzą angielskie formy like, alike 'podobny', gockie galeiks to dosłownie 'tego samego ciała'; również przyrostek ang. -ly, stang. -lic, niem. -lich)
- liuhaþ 'światło; light', l. mn. liuhada
- maurþr [morΘr] 'morderstwo; murder' (au = krótkie /o/. Jeszcze dwa, trzy stulecia temu w ang. zapisywano i wymawiano to słowo murther)
- skip 'okręt; ship'
- tagr 'łza; tear' (-ag- > /-au-/ > ang. /-ea-/; por. bagms > baum > beam)
- waurd [word] 'słowo; word' (au = krótkie /o/)
Podsumowując, au przed r, h albo hw ma tendencję do bycia wymawianym jak krótkie /o/: daur, haurn, kaurn, maurþr, waurd; gdy au znajduje się w innej pozycji (z wyjątkiem greckich pożyczek) jest ono sługie, albo wymawiane jak dyftong i zwykle występuje tam, gdzie jest ang. /ea/: haubiþ 'głowa; head', laufs 'liść; leaf'.
Przedimek rodzaju nijakiego:
- mianownik i biernik l. poj.: þata
- mianownik i biernik l. mn.: þo (-o w þo ma to samo pochodzenie co końcowe -a w l. mn. rzeczowników rodzaju nijakiego, np. þo skipa, angielskie þe ships '(te) okręty' pochodzi od *þo skipo).
2. Czas przeszły
Czas przeszły czasowników mocnych tworzymy przez zmianę samogłoski rdzenia zgodnie z regułami tzw. ablautu (mutacji samogłoskowych). Na przykład czasownik mocny Klasy I dreiban 'ciągnąć':
- 3 os. l. poj. cz. przeszłego to draif (b > f na końcu wyrazu) 'on/ona/ono ciągnął/-ęła/-ęło'
- 3 os. l. mn. cz. przeszłego to dribun 'oni ciągnęli/one ciągnęły'
np. Sa skalks draif þans gaitans '(ten) sługa ciągnął (te) kozy'
Þai skalkos dribun þans gaitans '(Ci) słudzy ciągnęli (te) kozy'
Draif jest bezpośrednio spokrewnione z ang. drove; wzór ablautu ei : ai : i odpowiada temu, który widzimy w ang. drive : drove : driven, ride : rode : ridden, write : wrote : written, itd. (mamy tu najczystszy przykład pozostałości ablautu w jęz. ang.).
Wzór ten obowiązuje dla wszystkich czasowników Klasy I, które poznaliśmy na ostatniej lekcji:
- beitan 'gryźć; to bite'
- bait 'gryzł; it bit'
- bitun 'gryźli; they bit'
- skeinan 'świecić; to shine'
- skain 'świecił; it shone'
- skinun 'oni świecili; they shone' itd.
Dla Klasy II wzór jest następujący: iu : au : u
- biugan 'pochylać; to bend'
- baug 'pochylił; it bent'
- bugun 'pochylili; they bent'
- siukan 'chorować; to be sick'
- sauk 'chorował; it was sick'
- sukun 'chorowalil they were sick'
Dla Klasy III wzór jest następujący i : a : u
- drigkan 'pić; to drink'
- dragk 'pił; it drank'
- drugkun 'pili; they drank'
- hilpan 'pomagać; to help'
- halp 'pomagał; it helped'
- hulpun 'pomagali; they helped'
- wairpan 'rzucać; to throw'
- warp 'rzucał; it threw'
- waurpun 'rzucali; they threw'
Por. angielski wzorzec odmiany w drink : drank : drunk, begin : began : begun.
Wszystkie trzy wymienione wzorce ablautu mają jedną wspólną leżącą u ich podstaw strukturę: i : a : zero. W Klasie I mamy ten wzór z następującym po nim /-i/:
ii (long /í/, zapisywane ei)
ai
(zero+)i
W Klasie II mamy ten wzór z następującym po nim /-u/:
iu
au
(zero+)u
W Klasie III mamy ten wzór z następującą po nim spółgłoską:
in an (u)n il al (u)l air ar (au)r i staje się ai przed następującym r, jak w wairpan 'rzucać' w trzeciej kolumnie. Spółgłoska ulega wokalizacji z pomocą poprzedzającego ją u, które staje się au przed r, jak w waurpun 'rzucali'.
Pozostałe cztery Klasy są, niestety, dużo mniej jasne!
Klasa IV: i : a : e
brikan 'łamać' brak 'łamał brekun 'łamali' qiman 'przybywać' qam 'przybywał' qemun 'przybywali' bairan 'nieść' bar 'niósł' berun 'nieśli' trudan* 'stąpać' traþ 'stąpał' tredun 'stąpali' *mamy tu wyjątek Klasa V: i : a : e, tak jak Klasa IV (jedyna różnica jest w formie imiesłowu biernego)
diwan 'umierać' daw 'umierał' dewun 'umierali' giban 'dawać' gaf 'dawał' gebun 'dawali' sitan 'siedzieć' sat 'siedział' setun 'siedzieli' saihwan 'widzieć' sahw 'widział' sehwun 'widzieli' itan* 'jeść' et 'jadł' etun 'jedli' *wyjątek Angielskie czasowniki odpowiadające tym klasom mają zazwyczaj /a/ w czasie przeszłym, np. gave, sat, saw, came, ale English verbs corresponding to þese classes usually have a in þe past tense, e.g. gave, sat, saw, came, jednak czasem pojawia się tam /o/: broke (w archaicznym angielskim brake), bore (arch. ang. bare).
Klasa VI: a : o : o
faran 'iść' for 'szedł' forun 'szli' wakan 'budzić' wok 'budził' wokun 'budzili' standan* 'stać' stoþ 'stał' stoþun stali *wyjątek, ale podobieństwo do ang. stand : stood jest dokładne Tym ten rzadki jest w jęz. ang., a najlepszym przykładem niech będzie shake : shook (co w gockim miałoby postać *skakan : *skok).
Klasa VII to pomieszanie z poplątaniem, gdzie używa się reduplikacji (powtórzenia części pierwszej sylaby) z rzadką zmianą samogłoski rdzenia. W języku angielskim nie ma form paralelnych.
falþan 'składać' faifalþ 'składał' faifalþun 'składali' W reduplikowanej sylabie samogłoską jest zawsze ai = krótkie /e/. haldan 'trzymać' haihald 'trzymał' haihaldun 'trzymali' hahan 'wisieć' haihah 'wisiał' haihahun 'wisieli' slepan 'spać' saislep 'spał' saislepun 'spali' (występuje też saizlep- z wtórnym udźwięcznieniem s > z między innymi głoskami dźwięcznymi) Gdy następuje zmiana samogłoski, to jest to zawsze e > o
letan 'puszczać' lailot 'puścił' lailotun 'puścili' tekan 'dotykać' taitok 'dotykał' taitokun 'dotykali' e przed samogłoską występuje jako ai [e]:
saian [sean] 'siać' saiso 'siał' saisoun 'siali' A teraz kilka zdań:
- Sa þiudans qaþ þo waurda.
- Þo barna saisoun þata kaurn.
- Þata liuhaþ skeiniþ.
- Þo liuhada ni skinun.
- Þai þiudanos gebun silubr jah gulþ.
- Þata dius et þans fuglans
- Þai skalkos sukun.
Spróbujcie też tego:
- (To) dziecko dało (te) dary.
- (Ten) król sięgnął po (ten) skarb.
- (Ten) sługa wziął (to) złoto.
- (Te) dzieci ciągnęły (tę) kozę) i (tego) psa.
- (Te) zwierzęta jadły owoc i trawę.
- (Ten) król był chory i (on) umarł.
- (Te) psy nie ugryzły (tego) zwierzęcia.
© by David Salo
© for the Polish translation by Ryszard Derdziński
lekcja 1 :: lekcja 2 :: lekcja 3