Thorsten Renk
Ni-bitha Adûnâyê


Lekcja 1 :: Klasy rzeczownika, subjektiw i podstawa


1.1 Tekst
1.2 Gramatyka
    1.2.1 Rzeczowniki a rodzaj
    1.2.2 Odmiana rzeczownika, podstawa i subjektiw
    1.2.3 Klasy rzeczownika rodzaju nijakiego
    1.2.4 Przymiotniki
    1.2.5 Afiksy poimkowe

1.3 Słowniczek



1.1 Tekst

Azra-zê
Îdô lômi. Kadô Imrazôrun azra–zê. Êphal zîrân Anadûnê. Zâira burôda Imrazôr–nud. Tâidô balîka bawîb–mâ azra–zê Anadûnênô, îdon azrâ ugru–dalad.

Przy morzu
Teraz jest noc. Zatem Imrazôr jest przy morzu. Daleko jest ukochany Númenor. Tęsknota jest ciężka dla Imrazôra. Kiedyś, dawno temy, statki były z wiatrami nad morzem z Númenoru. Teraz morze jest poniżej cienia.

1.2 Gramatyka

1.2.1 Rzeczowniki a rodzaj

Podczas gdy adûnaik nie posiada rodzajów gramatycznych jako takich (np. nie mają ich przymiotniki), należy rozróżniać cztery różne rodzaje (albo lepiej: płcie) rzeczownika. Są to: męska, żeńska, wspólna i nijaka.

Rodzajów męskich i żeńskich używa się do oznacza imion osób, np. Imrazôr jest imieniem męskim (i obowiązują go zasady odmiany właściwe r. męskiemu), Zamîn jest kobiecym imieniem (i obowiązują je zasady odmiany właściwe r. żeńskiemu). Na dodatek rzeczowniki, które wyraźnie rozróżniają płeć, także zaliczają się do tej grupy, np. tamar „kowal” jest r. męskiego, podczas gdy nithil „dziewczyna” jest r. żeńskiego. 

Do rodzaju wspólnego zaliczają się słowa określające osoby lub zwierzęta, które w zasadzie mogą rozróżniać rodzaj, ale mówiący nie zaznacza tego. Zastanówmy się np. nad słowem nimir „elf”, które może oznaczać zarówno mężczyznę, jak i kobietę. Nietrudno jest znaleźć potrójne grupy rzeczowników w rodzajach wspólnym, męskim i żeńskim, porównaj karab „koń” (wsp.), karbû „ogier” (m) i karbî „klacz” (ż). 

W końcu rodzaj nijaki dotyczy wszystkich rzeczowników, które nie opisują osób.


1.2.2 Odmiana rzeczownika, podstawa i subjektiw

Adûnaicki rzeczownik odmienia się przez przypadki i liczby. Istnieją trzy przypadki: podstawa, subjektiw i objektw1, a także trzy liczby: pojedyncza, mnoga i podwójna. To, jak będziemy odmieniać dany rzeczownik, zależy od jego rodzaju i klasy; szczegółowo omówimy to później.

Podstawowa forma rzeczownika (tj. taka forma, która pojawia się w słowniku) nazywana jest podstawą. Co ciekawe, nie jest to forma, którą rzeczownik przyjmuje będąc podmiotem zdania. Zamiast tego, jedną z funkcji podstawy jest oznaczanie dopełnienia. Podmiot zdania jest zazwyczaj wyrażany za pomocą już odmienionej formy, trafnie nazwanej zresztą subjektiwem. 

Dla rzeczowników rodzaju męskiego standardową końcówką fleksyjną w subjektiwie jest –un, zaś dla żeńskich –in. Jak już powiedzieliśmy, ta końcówka określa podmiot zdania. Ponieważ „być” jest zazwyczaj czasownikiem domyślnym, tj. nie zapisuje się go, oznacza to, że używając formy subjektiwu dla jednego słowa i podstawy dla drugiego, możemy utworzyć proste zdania z domyślnym czasownikiem „być”:

Imrazôrun tamar. „Imrazôr jest kowalem.”
Zamînin nithil. „Zamîn jest dziewczyną.”

Kiedy podmiotem jest kilka rzeczowników, tylko ostatni z nich występuję z końcówką subjektiwu:

Imrazôr tamarun Adûnâ. „Kowal Imrazôr jest Dúnadanem.”


1 Po angielsku odpowiednio: Normal, Subjective, Objective; nie mają swoich odpowiedników w j. polskim, więc je spolszczyłem (przy.tłum.)

1.2.3 Klasy rodzaju nijakiego

Rzeczowniki możemy podzielić na „mocne” (odmieniając się przez przypadki zmieniają ostatnią samogłoskę rdzenia) i „słabe” (odmieniając się jedynie dodają do siebie końcówki). Przynależność do danej klasy ściśle zależy od kształtu rzeczownika. 

Rzeczowniki posiadające dwie sylaby, w tym drugą krótką i zakończoną spółgłoską, należą do klasy Mocnej I. W tym wypadku subjektiw liczby pojedynczej jest tworzony od podstawy za pomocą wydłużenia ostatniej samogłoski, zaś i oraz u dodatkowo ulegają przegłosowi, tzn. i ê a u ô. Liczbę mnogą podstawy tworzy się, zamieniając ostatnią samogłoskę (bez względu na to, jakąkolwiek by ona nie była) na î, zaś w subjektiwie dodaje się do podstawy liczby mnogiej końcówkę –a. W ten sposób otrzymujemy poniższe formy dla wyrazów zadan „dom”, khibil „wiosna” i huzon „ucho”: 

P. l. poj.

zadan

khibil

huzun

S. l. poj.

zadân

khibêl

huzôn

P. l.mn.

zadîn

khibîl

huzîn

S. l. mn.

zadîna

khibîla

huzîna

Do drugiej klasy mocnej rzeczowników rodzaju nijakiego (Mocnej II) należą rzeczowniki posiadające dwie sylaby, a także samogłoskową końcówkę. W tym wypadku, w subjektiwie liczby pojedynczej końcówka jest wydłużana, a dodatkowo przegłosowi znowu ulegają i oraz u, tj. i ê a u ô. W podstawie w liczbie mnogiej końcówka jest zastępowana przez î, zaś w subjektiwie liczby mnogiej do tej formy dodaje się końcówkę –ya. Przypatrzmy się zatem formom wyrazów azra „morze”, gimli „gwiazda” oraz nîlu „księżyc”:

 

P. l. poj.

azra

gimli

nîlu

S. l. poj.

azrâ

gimlê

nîlô

P. l.mn.

azrî

gimlî

nîlî

S. l. mn.

azrîya

gimlîya

nîlîya

Na słabą klasę rzeczowników (Słaba) składają się, jak się już zapewne domyślasz, te rzeczowniki, których ostatnia samogłoska nie może zostać wydłużona bądź skrócona, gdyż jest już długa albo kiedy rzeczownik posiada tylko jedną sylabę. W tym wypadku subjektiw tworzy się, dodając końcówkę –a, liczbę mnogą podstawy poprzez końcówkę –î, zaś w subjektiwie liczby mnogiej –îya. Rozważmy następujące przykłady: pûh „dech”, abâr „siła, wytrzymałość” i batân „droga, ścieżka”: 

P. l. poj.

pûh

abâr

batân

S. l. poj.

pûha

abâra

batâna

P. l. mn.

pûhî

abârî

batânî

S. l. mn.

pûhîya

abârîya

batânîya

A więc są trzy główne deklinacje rzeczowników rodzaju nijakiego. Istnieją niewielkie różnice w odmianie rzeczowników rozróżniających płeć [a więc należących do rodzajów męskiego, żeńskiego i wspólnego]. Powrócimy do nich w następnych lekcjach.

1.2.4 Przymiotniki

Nie wiemy za wiele na temat adûnaickich przymiotników. Nie mają one innych form dla poszczególnych rodzajów. Jeśli służą do opisywania rzeczownika, zazwyczaj stoją przed nim, np.:

burôda zâir „ciężkie oczekiwanie”
burôda tamar „ciężki kowal” 

Przymiotniki zgadzają się w liczbie (przynajmniej mnogiej) z opisywanym rzeczownikiem. Przypuszczalnie schemat odmiany zależy mniej więcej od klasy rzeczownika. 

êphalî balîk „odległe statki”
burôdî zâirî „ciężkie tęsknoty” 

Przymiotniki mogą także być używane w funkcji predykatywnej (orzecznikowej). W tym wypadku zazwyczaj występują za rzeczownikiem (który wtedy jest w subjektiwie). Zgadzają się co do liczby, jednakże wciąż nie co do przypadku: 

zâira burôda „tęsknota jest ciężka”
balîka êphalî „statki są odległe” 

Jeśli przymiotnik opisuje rzeczownik będący podmiotem zdania, wciąż nie ma związku zgody pomiędzy przymiotnikiem a rzeczownikiem, gdyż po prostu przymiotnik staje na pierwszym miejscu, a końcówka subjektiwu zostaje dołączona do ostatniego elementu podmiotu:

dulgu balâk êphal „czarny statek jest daleko” 

A więc możemy tak to podsumować: przymiotnik zawsze zgadza się z rzeczownikiem co do liczby, nigdy zaś co do przypadku czy też rodzaju.

1.2.5 Afiksy poimkowe

Pozycje i kierunki, wraz z pozostałymi informacjami na temat relacji pomiędzy przedmiotami, są wyrażane w adûnaiku za pomocą końcówek. Nie stanowią one prawdziwych przypadków i powinny być raczej rozumiane jako poimki. Czasami łączą się z podstawą rzeczownika za pomocą spójki, kiedy indziej zaś po prostu są doklejane. Rzadko zdarza się, by po połączeniu rzeczownika z przyrostkiem powstała niedozwolona zbitka spółgłosek; takie przypadki przedyskutujemy oddzielnie później.

Znajdujemy:

–zê: „przy” 
    azra–zê „przy morzu”

–mâ: „z”
    balak–mâ „ze statkiem”

–dalad: „pod”
         ugru–dalad „pod cieniem”

*–nad: „za”
         Imrazôr–nad „za Imrazôrem”
?bê „jak”
         nîlu–bê „jak księżyc” 

Tylko dwa afiksy zaczynają się samogłoską. W tym przypadku zachodzi drobna komplikacja – jeśli rzeczownik kończy się na –u, to –v– jest wstawiane pomiędzy rzeczownik i przyrostek [w staroandûnaickim było to –w–]; jeśli rzeczownik kończy się na –i, to wstawia się w jego miejsce –y–. Takie same samogłoski zazwyczaj skracają się i wytwarzają razem z przyrostkiem długą samogłoskę. Kiedy rzeczownik kończy się na –ê, to jest ono oddzielane za pomocą wrostka –n– od końcówki zaczynającej się samogłoską. 

–ad(a) „do, w stronę, na przeciw”
    batânad „w stronę drogi”

    azrâd „w stronę morza”
    azrîyad „w stronę mórz”
–ô: „od”
    batânô „od drogi”
    nîluvô „od księżyca”
    Anadûnênô „z Númenoru” 

*–ob „przed”
    nîluvob „przed księżycem”

1.3 Słowniczek

adûnaik polski
   

Anadûnê

Númenor
azra morze
#balak statek
#bawâb wiatr
burôda ciężki
#dulug czarny
êphal daleki
îdô1 teraz
kadô zatem
lômi noc
tôidô kiedyś (dawno temu)
ugru cień
zâir tęsknota
zîrân ukochany

1 îdô wydaje się zmieniać w îdôn przed samogłoskami i półsamogłoskami y-, w-

tłum. Sindaorodiel


logo

Dyskusja o kursie na www.elendili.pl

:: strona główna :: treść kursu :: wstęp ::

:: Lekcja 1 :: Lekcja 2 :: Lekcja 3 :: Lekcja 4 :: Lekcja 5 ::
:: Lekcja 6 :: Lekcja 7 :: Lekcja 8 ::