Thorsten Renk
Ni-bitha Adûnâyê


Lekcja 3 :: Aoryst i tryb rozkazujący, klasy rzeczownika rozróżniające płeć

3.1 Tekst
3.2 Gramatyka
    3.2.1 Aoryst
    3.2.2 Tryb rozkazujący
    3.2.3 Bezokolicznik
    3.2.4 Klasy rzeczownika rozróżniające płeć

3.3 Słowniczek



3.1 Tekst

Imrazôr Sakalaban-zê
Hi-Akallebêthin azra-dalad. Tâidô Imrazôr, banâth ka phel Gimlînzilin nakham Sakalabanad. Îdô kâtha balîka yadam êphalad. Yâ irî.
Zadan-nad batâna yada thurushad ka urîdad. Raban tuda thurush. Urkim urîd-zê.
Gimlînzil: Kitudahê batân! Naru!
Imrazôr: Kiyadahê zadanad! Ni-zêri kan zagar...
Gimlînzil: Askâ naru-nud!

Imrazôr w Śródziemiu
Ta, która została zatopiona leży pod morzem. Kiedyś, dawno temu, Imrazôr, jego żona i córka Gimlînzil przybyli do wybrzeża do Śródziemia. Teraz wszystkie statki odeszły daleko. Są sami.
Za domem droga wiedzie na bagna i (w) góry. Pies obserwuje bagno. Orkowie są w górach.

Gimlînzil: Patrz na drogę! Jakiś człowiek!
Imrazôr: Idź do domu! Chcę trzymać miecz...
Gimlînzil: Ten człowiek jest ranny (rana jest na człowieku)!

3.2 Gramatyka

3.2.1 Aoryst

Aorystu używa się do tworzenia zdań nieumiejscawiających dokładnie w czasie opisywanego zdarzenia. Mogą być tłumaczone na angielski jako The Present Simple Tense. Porównajmy dla przykładu „Imrazôr is speaking Adûnaic” z „Imrazôr speaks Adûnaic”. Podczas gdy pierwszy przykład sugeruje, iż Imrazôr rozmawia w tym języku właśnie w tej chwili, to drugie jest wyrażeniem bezczasowym – informuje nas jedynie, że może on mówić po adûnaicku i robił to w przeszłości, a także, że jest jeszcze w stanie uczynić to znowu w przyszłości. W ten sposób łatwo uchwycić sens znaczenia aorystu.

W związku ze swoją bezczasowością, ten adûnaicki czas jest także często używany jako tzw. „historyczny czas teraźniejszy lub przeszły” w opowiadaniach. Tak więc, kiedy język polski powszechnie używa czasu przeszłego do opowiadania różnych historii, to w adûnaiku raczej występowałby w tym celu aoryst (aczkolwiek tłumacząc na polski, będziemy musieli zamienić go na czas przeszły). Z tego powodu będziemy często oddawać aoryst zarówno jako czas przeszły, jak i teraźniejszy, a różnica będzie oczywista dzięki kontekstowi. 

Z powodu tej zdolności aorystu do udawania czasu przeszłego, nie jest do końca jasne, które formy w pracach Tolkiena powinny być identyfikowane jako prawdziwy czas przeszły, a które jako aoryst; a więc poniższa klasyfikacja jest nieco naciągana.
Jeśli chodzi o czasowniki klasy P1, możemy tylko zgadywać, jaką powinny przyjąć formę. Niewykluczone, iż po prostu dodają –a do tematu i nie zachodzi żadne wydłużenie samogłoski. W ten sposób otrzymalibyśmy:

nakh– „przychodzić”
?nakha „przychodzi”
yad– „iść”
?yada „idzie”

Mamy trochę więcej informacji na temat klasy P2. Tutaj druga samogłoska wydaje się być usuwana, kiedy dodaje się –a. Tak więc znajdujemy:

#tabad– „dotykać” –> #tabda „dotyka”
kalab– „upadać” –> kalba „upada”

Niestety, nie posiadamy także informacji jak mają zachowywać się czasowniki pochodne. Bazując na bliskim podobieństwie aorystu do czasu teraźniejszego w quenyi, możemy jedynie przypuszczać, iż nie zmieniają one swego tematu:

azgarâ– „wszczynać wojnę”
?azgarâ „wszczyna wojnę”

3.2.2 Tryb rozkazujący

Tryb rozkazujący jest formą czasownika służącą do wydawania komuś rozkazów. Wygląda na to, że jest on tworzony w adûnaiku poprzez dodanie przyrostka –hê do formy aorystu czasownika. Dodatkowo przedrostek osobowy określa osobę, do której dany rozkaz jest kierowany. Przykłady:

kinakhahê! „przyjdź!”
linakhahê! „przyjdźcie!”
hutubdahê! „niech dotknie!”
yanakhahê! „niech dotkną!”

Jest niejasne czy, jak w sindarinie, można wyrażać życzenia trybem rozkazującym. Jeśli tak, to może w tym wypadku dana forma trybu rozkazującego powinna być bezosobowa, tj. nie otrzymałaby prefiksu:

kanhê zagar! „chciej, bym trzymał miecz!; wolałbym trzymać miecz!”

3.2.3 Bezokolicznik

Prawdę mówiąc, nie mamy żadnego pomysłu, jak utworzyć bezokolicznik w adûnaiku. Aczkolwiek przy kan Tolkien zanotował „trzymać”, zaś przy kalab „spadać”. Możliwe, że są to tylko formy tematu, aczkolwiek mogą też reprezentować prawdziwe bezokoliczniki. My wykorzystamy tę hipotezę poniżej:

ni–zira yad sakalad „pragnę iść na plażę”
hu–zêri azgarâ „on [teraz] pragnie wszcząć wojnę”

3.2.4 Klasy rzeczownika rozróżniające płeć

Główną różnicą pomiędzy rzeczownikami rodzaju nijakiego a tymi rozróżniającymi płeć jest forma subjektiwu liczby pojedynczej. Ta druga grupa preferuje przyrostki –un (r. męski), –in (r. żeński) oraz –(a)n (r. wspólny). Poza tym podział jest dość podobny, np. tak jak w klasach r. nijakiego rozróżniamy formy mocne (zmieniające samogłoskę rdzenia) i słabe (dodające końcówki). 

Do klasy Mocnej I należą także słowa posiadające dwie sylaby i w ostatniej z nich krótką samogłoskę. W subjektiwie liczby pojedynczej opuszcza się ostatnią samogłoskę i dodaje odpowiednio –un (w r. męskim), –in (w r. żeńskim) i –(a)n (w r. wspólnym). Podstawa l.mn. działa tak samo jak w r. nijakim, zamieniając ostatnią samogłoskę na î. W subjektiwie, tak jak w r.nijakim l.poj., pomija się ostatnią samogłoskę, a dodatkowo dodaje do tematu wszystkich trzech rodzajów –im. 

Zilustrujemy to słowami tamar „kowal” (r.m.), nithil „dziewczyna” (r.ż.), nimir (r.wsp.) i uruk „ork” (r.wsp.): 

P.l.poj.

tamar

nithil

nimir

uruk

S.l.poj.

tamrun

nithlin

nimran

urkan

P.l.mn.

tamîr

nithîl

nimîr

urîk

S.l.mn.

tamrim

nithlim

nimrim

urkim

Istnieje wariant tej klasy, w którym druga samogłoska jest długa (Mocne Ib). Skoro dla rzeczowników rozróżniających płeć subjektiw jest zawsze tworzony poprzez dodanie końcówki, a nie przez wydłużenie sylaby, te rzeczowniki są bardzo podobne do tych powyżej (nie zanika jednak końcowa sylaba, pozostaje w l.poj. i zmienia się w î w l.mn.). Zobaczymy to na przykładach: phazân „książę” (r.m.), banâth „żona” (r.ż.) i zigûr „mędrzec” (r.m.):

P.l.poj.

phazân

banâth

zigûr

S.l.poj.

phazânun

banâthin

zigûrun

P.l.mn.

phazîn

banîth

zigîr

S.l.mn.

phazînim

banîthim

zigîrim

Odpowiednik klasy Mocnej II jest bardzo prosty do opanowania: u musi być ostatnią samogłoską wszystkich takich rzeczowników, jeśli są one r. męskiego, i jeśli r. żeńskiego, a jeśli wspólnego, subjektiw wymaga tylko dodania końcówki –n. W podstawie l.mn. ostatnia samogłoska jest zastępowana poprzez –î–, a subjektiw l.mn. ma –îm we wszystkich rodzajach. Zobaczymy to na przykładach: naru „mężczyzna”, zini „kobieta” i raba „pies”: 

P.l.poj.

naru

zini

raba

S.l.poj.

narun

zinin

raban

P.l.mn.

narî

zinî

rabî

S.l.mn.

narîm

zinîm

rabîm

Na pierwszą słabą klasę składają się rzeczowniki jednosylabowe. Mają końcówki –un (r.m.), –in (r.ż.) i –(a)n (r.wsp.) w subjektiwie l.poj., –î w podstawie l.mn. i –îm w subjektiwie l.mn. dla wszystkich rodzajów. Jako przykłady posłużą bâr „pan” (r.m.), mîth „dziewczynka” (r.ż.) i nûph „głupiec” (r.wsp.):

P.l.poj.

bâr

mîth

nûph

S.l.poj.

bârun

mîthin

nûphan

P.l.mn.

bârî

mîthî

nûphî

S.l.mn.

bârîm

mîthîm

nûphîm

Druga słaba klasa rzeczowników jest nieco bardzo skomplikowana, ponieważ posiada długą samogłoskę na końcu tematu. Ta głoska nie może być zastąpiona przez î w podstawie l.mn., dlatego –û przechodzi w –ûwî, –î pozostaje niezmienione, –ô przekształca się w –ôi, zaś –ê w –ênî. Do tych końcówek dodaje się –m w subjektiwie l.mn. Jako przykłady przeanalizujmy nardû „wojownik” (r.m.), zôrî „pielęgniarka” (r.ż.), mânô „duch” (r.wsp.) i izrê „ukochana” (r.ż.): 

P.l.poj.

nardû

zôrî

mânô

izrê

S.l.poj.

nardûn

zôrîn

mânôn

izrên

P.l.mn.

nardûwî

zôrî

mânôî

izrênî

S.l.mn.

nardûwîm

zôrî

mânôim

izrênîm

 

3.3 Słowniczek

adûnaik polski
   

#Aban

Arda, królestwo
?aska rana
banâth żona
batân ścieżka, droga
Hi-Akallabêth ta, która jest zatopiona, Númenor
#huznudâ- słyszeć
*iri samotny
kâtha wszystkie
naru samiec, mężczyzna
#phel córka
raban pies
*skalaban "królestwo u wybrzeża", Śródziemie
#thurush bagno1
#urud góra
uruk ork
#zagar miecz
#zir- chcieć, pragnąć, kochać

1 forma thurush nie zgadza się z zasadami adûnaickiej fonologii z Raportu Lowdhama, ale Agarthurush jest potwiwerdzonym, adûnaickim tłumaczenie sindarińskiego Gwathló

tłum. Sindaorodiel


logo

Dyskusja o kursie na www.elendili.pl

:: strona główna :: treść kursu :: wstęp ::

:: Lekcja 1 :: Lekcja 2 :: Lekcja 3 :: Lekcja 4 :: Lekcja 5 ::
:: Lekcja 6 :: Lekcja 7 :: Lekcja 8 ::