Thorsten Renk
Ni-bitha
Adûnâyê
Lekcja 4: Objektiw i inne dopełniacze, negacja
4.1 Tekst
4.2 Gramatyka
4.2.1 Funkcja
objektiwu
4.2.2 Objektiw
rzeczowników rodzaju nijakiego
4.2.3 Objektiw
rzeczowników rozróżniających płeć
4.2.4 Złożenia dopełniaczowe
4.2.5 Przedrostek dopełniacza
4.2.6 Negowanie
4.2.7 Czasownik
„być”
4.3 Słowniczek
Urkim nênud!
Narun îdô zadan-zê. Hu-bêthi:
Ulbar: Ni-na Ulbar. Ni-nâkhi
kadar-ô. Dolgô kalubi! Urkim nênud,
kadar-lâi aganî. Ni-na lâ
nardû, ni-na zagur-tamar. Liyadahê
karîb-mâ! Bâ lidarahê!
Liyadahê nimîr-ada!
Gimlînzil: Attû,
Bêthîya 'n Ulbar saphdî.
Imrazôr: Lâ kisaphudi.
Lâ nê-polam yad Nimîr-ada.
Nardû-bê 'n Ar-Pharazôn ni-nakha
sakalabanad ka lâ ni-na nimruzîr.
Gimlînzil: Lâ nisaphda.
Lâ ni-na agnubêl!
Orkowie są nad nami!
[Ten]
człowiek jest teraz w domu.
Mówi:
Ulbar: Jestem
Ulbar. Przychodzę z miasta. Ciemność zapada! Orkowie byli nad nami,
miasta–ludzie
są martwi. Ja nie jestem wojownikiem, ja jestem tylko
mieczy–kowalem. Jedźcie
końmi! Nie czekajcie! Jedźcie do elfów!
Gimlînzil: Ojcze,
słowa Ulbara są mądre.
Imrazôr: Ty nie
rozumiesz. Nie możemy iść do elfów. Jako rycerz (wojownik)
Ar–Pharazôna
przybyłem do Śródziemia i nie jestem
elfów–przyjacielem.
Gimlînzil: Ja [też]
nie mogę zrozumieć. Ja nie chcę śmierci! (dosł. nie jestem kochającą
śmierć)
Objektiw jest ostatnim adûnaickim przypadkiem, który możemy odmieniać, i to tylko w liczbie pojedynczej. Jest używany jedynie w złożeniach lub wyrażeniach złożonych i ma dość dziwną funkcję: przed rzeczownikami odsłownymi i imiesłowami określa przedmiot, na którym jest wykonywana akcja rzeczownika. Np. magân „budowniczy” jest rzeczownikiem spokrewnionym z akcją „budować”. Tak więc, w złożeniu „statek–budowniczy” (lub w dopełniaczu „budowniczy statków”) akcja „budowanie” jest wykonywana na statku, dlatego w adûnaiku rzeczownik „statek” zostanie wyrażony objektiwem. A więc złożeniem nie jest **balak–magân, ale balku–magân z balku będącym objektiwem rzeczownika balak.
4.2.2 Objektiw rzeczowników rodzaju nijakiego
Dla klasy
Mocnej I, tworzenie objektiwu jest dziecinnie proste –
ostatnia samogłoska
rzeczownika jest zastępowana poprzez –u–. Jeśli tą samogłoską jest
już –u–, to
możemy wykorzystać drugą możliwą formę, w której dodajemy –u.
Tak więc:
|
P.l.poj. |
zadan |
khibil |
huzun |
|
O. |
zadun |
khibul |
huzun, huznu |
|
P.l.poj. |
azra |
gimli |
nîlu |
|
O. |
azru |
gimlu |
nîlu |
|
P.l.poj. |
pûh |
abâr |
batân |
|
O. |
pûhu |
abâru |
batânu |
Oto przykłady:
zadun–magân
„budowniczy domów”
azru–bêl
„kochający morze”
batânu–magân
„budowniczy dróg”
zagur–tamar
„kowal mieczy”
4.2.3 Objektiw rzeczowników rozróżniających płeć
Objektiw
nie posiada specjalnej, oddzielnej formy dla rzeczowników
rozróżniających płeć.
Kiedy tylko jest to możliwe, końcowa samogłoska jest zastępowana przez –u–
(albo alternatywnie dodawane jest –u).
Tak więc formy klasy Mocnej I
wyglądają następująco:
|
P.l.poj. |
tamar |
nithil |
nimir |
uruk |
|
O. |
tamur (tamru) |
nithul
(nithlu) |
nimur (nimru) |
uruk (urku) |
W klasie
Mocnej Ib, we współczesnym adûnaiku
końcówka –u
jest znacznie powszechniej używana niż starsza opcja, tj.
zamiana ostatniej samogłoski na –û.
|
P.l.poj. |
phazân |
banâth |
zigûr |
|
O. |
(phazûn)
phazânu |
(banûth)
banâthu |
(zigûr)
zigûru |
W klasie
Mocnej II także jest bardzo prosto: –u
zastępuje wszystkie końcowe
samogłoski w objektiwie:
|
P.l.poj. |
naru |
zini |
raba |
|
O. |
naru |
zinu |
rabu |
W klasie
Słabej I również najpowszechniejsza jest końcówka
–u. Jeśli rzeczownik jest
r. żeńskiego, to akceptuje się także jako
końcówkę –i,
czasem jest ona nawet bardziej
preferowana:
|
P.l.poj |
bâr |
mîth |
nûph |
|
O. |
bâru |
mîthi
(mîthu) |
nûphu |
|
P.l.poj. |
nardû |
zôrî |
mânô |
izrê |
|
O. |
nardû |
zôrî
(zôrîyu) |
mânô |
izrê
(izrâyu) |

Pierwszy
element złożenia może występować także w podstawie, jednakże zmienia to
znaczenie takiego wyrażenia, gdyż w tym wypadku związek jest
przymiotnikowy,
tzn. drugi rzeczownik jest tak jakby połączony z pierwszym, albo też
pierwszy
opisuje drugi.
Porównajmy
dla przykładu nimir–zîr z nimru–zîr
– obydwa mogłyby być
tłumaczone na polski jako „przyjaciel
elfów”. Ale podczas gdy to ostatnie
znaczy „miłośnik elfów”, pierwsze
sugeruje raczej, iż to ten przyjaciel jest
elfem (w przeciwieństwie do przyjaciela, który jest
krasnoludem). Tak więc możemy
równie dobrze tłumaczyć to jako „elficki
przyjaciel”.
Można też stworzyć takie formy:
sakal–zadan
„dom nad brzegiem”
(„przybrzeżny”)
W takich
wyrażeniach forma liczby mnogiej nie może występować na pierwszy
miejscu, jako
że zawsze przybiera
znaczenie
dopełniacza:
Istnieje
pewna niejasność co do wyrażeń z użyciem dopełniaczowej liczby
pojedynczej.
Kiedy
związek pomiędzy dwoma rzeczownikami nie jest tak bliski, iż tworzą one
złożenie, adûnaik używa przedrostka an.
Bardzo często skraca się go do 'n
(w kilku przypadkach nawet łączy się on z następującym po sobie
rzeczownikiem,
aby utworzyć przymiotnik). Jeśli używa się tego przedrostka, to
dopełniacz występuje
po rzeczowniku (warto zauważyć, że w złożeniach z objektiwiem i
podstawą
dopełniacz poprzedza rzeczownik opisywany).
Przykłady:
izrê
an
nûph „ukochana głupca”
nardû 'n
bâr 'n Anadûnê
„wojownik władcy
zachodu”
phelî 'n
Imrazôr „córka
Imrazôra”
Możliwe,
że w ten sposób możemy utworzyć formy zaimków
dzierżawczych – jest to chyba najlepszy sposób na
obejście tej luki w adûnaickiej
gramatyce. I chociaż to tylko spekulacje, możliwe, iż wyrażenia typu
banâth
an
ni
„moja żona”
zostałyby
zrozumiane przez Númenorejczyków.
Aby wyrazić
zakaz, można użyć
partykuły bâ „nie!”
bâ
kitabdahê! „nie dotykać!”
Powyższa
partykuła jest dobrze znana w elfickim, więc
możemy wydedukować, że adûnaik posiadał także partykułę lâ, używaną, by zaprzeczać faktom
(podczas gdy bâ zaprzecza tylko
życzeniom). Jeśli tak, to mogłaby ona występować
na początku zdania:
Gimlînzil
lâ hiyâdhi kadarad.
„Gimlînzil nie chodzi do miasta”
Najprawdopodobniej
słowu „być” odpowiada na–. Niewiele o nim wiemy, ale możemy przyjąć, że
działa tak, jak pozostałe czasowniki:
ki–na
bâr „jesteś władcą”
nê–nam
nardûwî „jesteśmy wojownikami”
Okazuje
się, że czasownik „być” częściej występuje w formie domyślnej, używającej
rzeczownika w subjektiwie, dlatego w tym kursie będziemy wykorzystywać na–
tylko z zaimkami, ponieważ nie znamy ich subjektiwu.
| adûnâik | polski |
|---|---|
| agan | śmierć |
| #agani | umarły |
| bith | mówić |
| bêl | kochanek |
| bêth | słowo, mowa |
| dolgu | noc (zła) |
| kadar | miasto |
| karab | koń |
| lâi | ludzie |
| na- | być |
| nardû | wojownik |
| nimir | elf |
| ?pul | móc, być w stanie |
| sapdi | mądry |
| saphad | rozumieć |
| zîr | kochający, przyjaciel |
Dyskusja o kursie na www.elendili.pl
:: strona główna :: treść kursu :: wstęp ::
:: Lekcja
1 :: Lekcja
2 :: Lekcja 3 :: Lekcja 4 :: Lekcja
5 ::
::
Lekcja
6 :: Lekcja 7 :: Lekcja
8 ::