Thorsten Renk
Ni-bitha Adûnâyê

Lekcja 4: Objektiw i inne dopełniacze, negacja

4.1 Tekst
4.2 Gramatyka

    4.2.1 Funkcja objektiwu
    4.2.2 Objektiw rzeczowników rodzaju nijakiego
    4.2.3 Objektiw rzeczowników rozróżniających płeć
    4.2.4 Złożenia dopełniaczowe
    4.2.5 Przedrostek dopełniacza
    4.2.6 Negowanie
    4.2.7 Czasownik „być”
4.3 Słowniczek


4.1 Tekst

Urkim nênud!
Narun îdô zadan-zê. Hu-bêthi:
Ulbar: Ni-na Ulbar. Ni-nâkhi kadar-ô. Dolgô kalubi! Urkim nênud, kadar-lâi aganî. Ni-na lâ nardû, ni-na zagur-tamar. Liyadahê karîb-mâ! Bâ lidarahê! Liyadahê nimîr-ada!
Gimlînzil: Attû, Bêthîya 'n Ulbar saphdî.
Imrazôr: Lâ kisaphudi. Lâ nê-polam yad Nimîr-ada. Nardû-bê 'n Ar-Pharazôn ni-nakha sakalabanad ka lâ ni-na nimruzîr.
Gimlînzil: Lâ nisaphda. Lâ ni-na agnubêl!

Orkowie są nad nami!
[Ten] człowiek jest teraz w domu. Mówi:
Ulbar: Jestem Ulbar. Przychodzę z miasta. Ciemność zapada! Orkowie byli nad nami, miasta–ludzie są martwi. Ja nie jestem wojownikiem, ja jestem tylko mieczy–kowalem. Jedźcie końmi! Nie czekajcie! Jedźcie do elfów!
Gimlînzil: Ojcze, słowa Ulbara są mądre.
Imrazôr: Ty nie rozumiesz. Nie możemy iść do elfów. Jako rycerz (wojownik) Ar–Pharazôna przybyłem do Śródziemia i nie jestem elfów–przyjacielem.
Gimlînzil: Ja [też] nie mogę zrozumieć. Ja nie chcę śmierci! (dosł. nie jestem kochającą śmierć)

4.2 Gramatyka

4.2.1 Funkcja objektiwu

Objektiw jest ostatnim adûnaickim przypadkiem, który możemy odmieniać, i to tylko w liczbie pojedynczej. Jest używany jedynie w złożeniach lub wyrażeniach złożonych i ma dość dziwną funkcję: przed rzeczownikami odsłownymi i imiesłowami określa przedmiot, na którym jest wykonywana akcja rzeczownika. Np. magân „budowniczy” jest rzeczownikiem spokrewnionym z akcją „budować”. Tak więc, w złożeniu „statek–budowniczy” (lub w dopełniaczu „budowniczy statków”) akcja „budowanie” jest wykonywana na statku, dlatego w adûnaiku rzeczownik „statek” zostanie wyrażony objektiwem. A więc złożeniem nie jest **balak–magân, ale balku–magân z balku będącym objektiwem rzeczownika balak.

4.2.2 Objektiw rzeczowników rodzaju nijakiego

Dla klasy Mocnej I, tworzenie objektiwu jest dziecinnie proste – ostatnia samogłoska rzeczownika jest zastępowana poprzez –u–.  Jeśli tą samogłoską jest już –u–, to możemy wykorzystać drugą możliwą formę, w której dodajemy –u. Tak więc: 

P.l.poj.

zadan

khibil

huzun

O.

zadun

khibul

huzun, huznu

W klasie Mocnej II, objektiw tworzy się zamieniając na –u jakąkolwiek końcową samogłoskę: 

P.l.poj.

azra

gimli

nîlu

O.

azru

gimlu

nîlu

W końcu, klasa Słaba rzeczownika po prostu dodaje –u do tematu rzeczownika: 

P.l.poj.

pûh

abâr

batân

O.

pûhu

abâru

batânu

 
Oto przykłady: 

zadun–magân „budowniczy domów”
azru–bêl „kochający morze”
batânu–magân „budowniczy dróg”
zagur–tamar „kowal mieczy”

4.2.3 Objektiw rzeczowników rozróżniających płeć

Objektiw nie posiada specjalnej, oddzielnej formy dla rzeczowników rozróżniających płeć. Kiedy tylko jest to możliwe, końcowa samogłoska jest zastępowana przez –u– (albo alternatywnie dodawane jest –u). Tak więc formy klasy Mocnej I wyglądają następująco: 

P.l.poj.

tamar

nithil

nimir

uruk

O.

tamur (tamru)

nithul (nithlu)

nimur (nimru)

uruk (urku)

W klasie Mocnej Ib, we współczesnym adûnaiku końcówka –u jest znacznie powszechniej używana niż starsza opcja, tj. zamiana ostatniej samogłoski na –û. 

P.l.poj.

phazân

banâth

zigûr

O.

(phazûn) phazânu

(banûth) banâthu

(zigûr) zigûru

W klasie Mocnej II także jest bardzo prosto: –u zastępuje wszystkie końcowe samogłoski w objektiwie: 

P.l.poj.

naru

zini

raba

O.

naru

zinu

rabu

W klasie Słabej I również najpowszechniejsza jest końcówka –u. Jeśli rzeczownik jest r. żeńskiego, to akceptuje się także jako końcówkę –i, czasem jest ona nawet bardziej preferowana: 

P.l.poj

bâr

mîth

nûph

O.

bâru

mîthi (mîthu)

nûphu

Tylko klasa Słaba II różni się nieco od innych: tutaj zazwyczaj zachowuje się ostatnią samogłoskę, aczkolwiek znamy też kilka alternatywnych, archaicznych form: 

P.l.poj.

nardû

zôrî

mânô

izrê

O.

nardû

zôrî (zôrîyu)

mânô

izrê (izrâyu)

4.2.4 Złożenia dopełniaczowe

Pierwszy element złożenia może występować także w podstawie, jednakże zmienia to znaczenie takiego wyrażenia, gdyż w tym wypadku związek jest przymiotnikowy, tzn. drugi rzeczownik jest tak jakby połączony z pierwszym, albo też pierwszy opisuje drugi. 

Porównajmy dla przykładu nimir–zîr z nimru–zîr – obydwa mogłyby być tłumaczone na polski jako „przyjaciel elfów”. Ale podczas gdy to ostatnie znaczy „miłośnik elfów”, pierwsze sugeruje raczej, iż to ten przyjaciel jest elfem (w przeciwieństwie do przyjaciela, który jest krasnoludem). Tak więc możemy równie dobrze tłumaczyć to jako „elficki przyjaciel”. 

Można też stworzyć takie formy:

kadar–lâi „lud miasta”
sakal–zadan „dom nad brzegiem” („przybrzeżny”) 

W takich wyrażeniach forma liczby mnogiej nie może występować na pierwszy miejscu, jako że  zawsze przybiera znaczenie dopełniacza: 

balîk–magân „budowniczy (jakichś) statków” 

Istnieje pewna niejasność co do wyrażeń z użyciem dopełniaczowej liczby pojedynczej.

4.2.5 Przedrostek dopełniacza

Kiedy związek pomiędzy dwoma rzeczownikami nie jest tak bliski, iż tworzą one złożenie, adûnaik używa przedrostka an. Bardzo często skraca się go do 'n (w kilku przypadkach nawet łączy się on z następującym po sobie rzeczownikiem, aby utworzyć przymiotnik). Jeśli używa się tego przedrostka, to dopełniacz występuje po rzeczowniku (warto zauważyć, że w złożeniach z objektiwiem i podstawą dopełniacz poprzedza rzeczownik opisywany). Przykłady: 

izrê an nûph „ukochana głupca”
nardû 'n bâr 'n Anadûnê „wojownik władcy zachodu”
phelî 'n Imrazôr „córka Imrazôra” 

Możliwe, że w ten sposób możemy utworzyć formy zaimków dzierżawczych – jest to chyba najlepszy sposób na obejście tej luki w adûnaickiej gramatyce. I chociaż to tylko spekulacje, możliwe, iż wyrażenia typu
zagar 'n hu
„jego miecz”
banâth an ni
„moja żona”
zostałyby zrozumiane przez Númenorejczyków.

4.2.6 Negowanie

Aby wyrazić zakaz, można użyć partykuły „nie!” 

bâ kitabdahê! „nie dotykać!” 

Powyższa partykuła jest dobrze znana w elfickim, więc możemy wydedukować, że adûnaik posiadał także partykułę , używaną, by zaprzeczać faktom (podczas gdy zaprzecza tylko życzeniom). Jeśli tak, to mogłaby ona występować na początku zdania:
Gimlînzil lâ hiyâdhi kadarad. „Gimlînzil nie chodzi do miasta”

4.2.7 Czasownik „być”

Najprawdopodobniej słowu „być” odpowiada na–. Niewiele o nim wiemy, ale możemy przyjąć, że działa tak, jak pozostałe czasowniki:
 
ki–na bâr „jesteś władcą”
nê–nam nardûwî „jesteśmy wojownikami” 

Okazuje się, że czasownik „być” częściej występuje w formie domyślnej, używającej rzeczownika w subjektiwie, dlatego w tym kursie będziemy wykorzystywać na– tylko z zaimkami, ponieważ nie znamy ich subjektiwu.

4.3 Słowniczek

adûnâik polski
agan śmierć
#agani umarły
bith mówić
bêl kochanek
bêth słowo, mowa
dolgu noc (zła)
kadar miasto
karab koń
lâi ludzie
na- być
nardû wojownik
nimir elf
?pul móc, być w stanie
sapdi mądry
saphad rozumieć
zîr kochający, przyjaciel

logo

Dyskusja o kursie na www.elendili.pl

:: strona główna :: treść kursu :: wstęp ::

:: Lekcja 1 :: Lekcja 2 :: Lekcja 3 :: Lekcja 4 :: Lekcja 5 ::
:: Lekcja 6 :: Lekcja 7 :: Lekcja 8 ::