Thorsten Renk
Ni-bitha Adûnâyê

Lekcja 6: Liczba podwójna, imiesłowy

6.1 Tekst

6.2 Gramatyka

6.2.1 Liczba podwójna

Poza pojedynczą i mnogą, adûnaik posiada także trzecią liczbę – podwójną. Używamy jej mówiąc o naturalnych parach rzeczy (chociażby częściach ciała), ale już nie o dwóch dowolnych przedmiotach. Kiedy będziemy ją tłumaczyć, właściwsze będą zwroty takie jak „para…” czy „obydwa…” niż „dwa…”. Rzeczownik w liczbie podwójnej może być odmieniany w subjektiwie, ale już nie w objektiwie (bo ten przypadek występuję tylko w l. poj.). Podstawowe końcówki liczby podwójnej to –at w podstawie i –ât w subjektiwie. 

W klasie Mocnej I rodzaju nijakiego dodajemy te końcówki do rzeczowników uprzednio pozbawionych końcowych samogłosek: 

W klasie Mocnej II rodzaju nijakiego formy liczby podwójnej możemy tworzyć na dwa sposoby. Starszą możliwością jest ściągnięcia końcówki do –ât, jeśli ostatnią samogłoską w rzeczowniku jest –a, lub umieszczenie –w– i –y–, jeśli ostatnimi samogłoskami są odpowiednio –u albo –i.  Istnieje także druga opcja – po prostu usuwa się końcową samogłoskę i dodaje –at/–ât. 

W klasie Słabej rodzaju nijakiego po prostu dodaje się końcówki: 

W klasach rzeczowników rozróżniających płeć, formy podstawy i subjektiwu liczby podwójnej mają zawsze taką samą formę. 

W klasie Mocnej I, nim dodamy końcówkę –ât, znowu usuwamy ostatnią samogłoskę. Przykłady: 

W klasie Mocnej Ib końcowa samogłoska nie może zaniknąć. Tak więc formy liczby podwójnej tworzy się za pomocą samej końcówki –ât. 

W klasie Mocnej II formy liczby podwójnej tworzy się odcinając końcówkę podstawy i dodając –ât. Przykłady: 

Prawdopodobnie nie będzie dla Was niespodzianką to, że klasa Słaba II wyróżnia się najbardziej skomplikowanym rozwojem form pierwotnych, obejmującym m.in. wstawienie spółgłosek –w– i –y– pomiędzy rzeczownik a końcówkę liczby podwójnej –ât, a także uproszczeniem tych wyrazów w późniejszym adûnaiku. Przykłady: 

Musimy założyć, że czasowniki i przymiotniki wykazują właśnie liczbę mnogą, kiedy występują razem z rzeczownikiem w l. podw. Moglibyśmy więc otrzymać:
Gimlât nimram. „Dwie gwiazdy świecą.”
Nê-nam nûphât. „Oboje jesteśmy głupcami.”

Pewne rzeczy także mogą być postrzegane jako pary, pomimo tego, iż są dość różne i inaczej się nazywają, np. „słońce” i „księżyc”. W takiej sytuacji adûnaik także używa liczby podwójnej, i może tworzyć takie formy na kilka sposobów. Obydwa rzeczowniki można połączyć w jedno złożenie – wtedy dodaje się do niego końcówkę liczby podwójnej; można też jeden z nich pominąć (wtedy drugi jest domyślny) albo do jednego dodać końcówkę liczby podwójnej, a drugiego umieścić za nim w l. poj. A więc „słońce i księżyc” można oddać jako:

ûrinîluwat „słońce i księżyc”
ûriyat „słońce i księżyc”
ûriyat nîlu „słońce i księżyc”

6.2.2 Imiesłów bierny

Imiesłów bierny jest przymiotnikiem utworzonym od czasownika, który określa rzecz, na której została wykonana akcja rzeczownika. (np., jeśli „słuchanie” zostało wykonane na „słowie”, to te słowo zostało „wysłuchane”). 

Bardzo niewiele wiemy na temat tych adûnaickich imiesłowów, możemy jedynie wysunąć kilka ogólnych wniosków na podstawie dostępnych materiałów.

Zdaje się, iż czasowniki klasy P1 tworzą imiesłowy poprzez wydłużenie samogłoski i dodanie końcówki –ân. Przykłady:

zir- „kochać” → zîrân „ukochany”
tud- „obserwowac” → tûdân „obserwowany” 

Czasowniki klasy P2 najwyraźniej dodają końcówkę –ân do całego tematu czasownika. Np.:

zabath- „upokarzać” → tabathân „upokorzony”
tabak- „dotykać” → tabakân „dotknięty” 

Możemy założyć, że czasowniki pochodne nie różnią się w tym wypadku od innych, i że także można użyć tutaj końcówki –ân, aczkolwiek nie posiadamy żadnego przykładu, który potwierdzałby ten domysł. Jeśli byłby słuszny, otrzymalibyśmy:
ugrudâ- „zakryć cieniem” → ugrudân „zakryty cieniem”
huznudâ- „słyszeć” → hunzudân „usłyszany”

Nie wiemy, czy którykolwiek z tych imiesłowów może występować w liczbie mnogiej czy nie.

Formalnie imiesłowy nie są przymiotnikami w adûnaiku. Jest to oczywiste z tego względu, iż zawsze występują za rzeczownikiem, który określają (a nie jak przymiotniki – przed). Przykłady: 

Anadûnê zîrân hikallaba. „Ukochana Númenor upadła.”
Zigûrun zabathân unakkha bârad ‘n Anadûnê. „Czarodziej przybył upokorzony do Władcy Númenoru.”

6.2.3 Zintensyfikowana forma przymiotnika

Możliwe, że do intensyfikacji[1] przymiotnika służy sufiks –ak. Przykłady:

êphal „daleko” → êphalak „bardzo daleko”
izindi „ptosty” → izindiyak „bardzo prosty”

Użycie form zintensyfikowanych w elfickim mogłoby być poszlaką co do tworzenia form stopnia najwyższego w adûnaiku, tj. prawdopodobnie można by użyć genetywu przed zintensyfikowaną formą. Moglibyśmy więc utworzyć:

batânî izindiyak „najprostsza droga”, dosł. „przeprosta spośród dróg”

---

[1] Przymiotniki zintensyfikowane w j. polskim posiadają przedrostek prze-, np. przeogromny, przegłupi, przedziwny

6.2.4 Liczebniki

W adûnaiku, z formalnego punktu widzenia, liczby uznaje się za rzeczowniki, np. Númenorejczycy powiedzieliby zamiast „jedna gwiazda” raczej „jeden gwiazd”[2]. W istocie rzeczy znaczy to, że liczebnik poprzedza rzeczownik, który zlicza, ponieważ jest w genetywie, a genetyw musi stać za rzeczownikiem, do którego się odnosi. A ponieważ znamy tylko dwie adûnaickie liczby, hazid „siedem” i satta „dwa”, nie będzie się tym zbytnio przejmować. 

gimli hazid „siedem gwiazd”
urîk satta „dwóch orków”

---

[2] w j. polskim mówimy podobnie, kiedy używamy liczebników od pięciu wzwyż, np.: pięć (kogo? czego? – dopełniacz) gwiazd (przyp. tłum.)

6.3 Słowniczek

Dyskusja o kursie na www.elendili.pl

:: strona główna :: treść kursu :: wstęp ::

:: Lekcja 1 :: Lekcja 2 :: Lekcja 3 :: Lekcja 4 :: Lekcja 5 ::
:: Lekcja 6 :: Lekcja 7 :: Lekcja 8 ::