Nazwy miejscowe w Shire i Bucklandzie

Ryszard Derdziński

 

 

  WSTĘP

Patronem naszej gawędy toponomastycznej [1] jest sam Tom Bombadil, którego postać tak sympatycznie zilustrowała w Przygodach Toma Bombadila pani Pauline Baynes (niestety ilustracje te dostępne są tylko w wydaniu angielskim). J.R.R. Tolkien pisał, że Tom to duch (ginących już) wiejskich okolic Oksfordu i hrabstwa Berkshire (L 26). Postać to tajemnicza i zagadkowa, a jej obecność we Władcy Pierścieni sprowokowała niezliczone interpretacje i wywołała wiele kontrowersji (na czele z przyrównaniem Tomka do Boga Stwórcy). Uważna lektura Przygód Toma Bombadila (a szczególnie oryginalnego tekstu The Adventures of Tom Bombadil) nie pozostawia wątpliwości co do związków Tomka z krainą, którą ma w swej pieczy.

Kraj hobbitów, The Shire (dosłownie ‘Hrabstwo’, choć termin angielski niesie ze sobą inne skojarzenia), to jednocześnie Anglia i nie-Anglia (na pewno zaś i kategorycznie nie Wielka Brytania!). Tom Shippey, kierownik katedry Języka Angielskiego i Literatury Średniowiecznej na Uniwersytecie w Leeds, gdzie profesor John Ronald Reuel Tolkien rozpoczynał swą naukową karierę, rozpatruje tę kwestię szczegółowo w znakomitej pracy The Road to Middle-earth (patrz szczególnie str. 92-94 tej książki). Autor pisze o niezwykłym „pokrewieństwie” Anglii i kraju Hobbitów, posługując się językoznawczym terminem kalki językowej (dosłownego tłumaczenia-zapożyczenia, gdy wyraz złożony tłumaczymy na inny język cząstka po cząstce) - dla Shippeya The Shire jest taką semantyczną kalką Anglii, angielskości. Podobnie jak kalka językowa, The Shire jest „tłumaczeniem” wprost, a jednocześnie staje się całkiem nową wartością, inaczej brzmi, a nawet wyraża całkiem nowe treści (przykładem kalkowania podanym przez Shippeya jest  francuskie słowo haut-parleur pochodzące od angielskiego loudspeaker ‘głośnik’).

Podobnie jak postrzymską Brytanię zamieszkali Anglowie, Sasi i Jutowie, na trwałe znacząc ślad owej pierwotnej troistości w strukturze etnicznej Anglii Beowulfa, tak społeczeństwo  hobbickiego The Shire składa się z trzech różnych komponentów - z potomków plemion Stoors, Harfoots i Fallohides (dosłownie ‘Tęgich’ [stang. stor, stoor ‘duży, silny, tęgi’], ‘Włosostopych’ [= ang. hairfoot < herfoot < hÉr-fÇt] i ‘Bladoskórych’ [ang. fallow ‘blady’ + hide ‘skóra’, a obydwa słowa o bardzo archaicznym charakterze]). Pierwszych  najeźdźców poprowadzili na „zieloną wyspę” legendarni bracia Hengest i Horsa, Hobbitów do The Shire sprowadzili bracia Marcho i Blanco - imiona anglosaskich braci to ‘ogier’ i ‘koń’, bracia hobbiccy to *marh ‘koń’ i blanca ‘siwek’. Zarówno Anglowie, jak i Hobbici przybywają z miejsca o identycznej nazwie - Angle - w przypadku Anglów leży ono na Kontynencie, między Fiordem Flensburskim a Schlei (Szlezwik) w Niemczech, gdy mowa o Hobbitach to podczas wędrówki na zachód, przed przybyciem do Eriadoru, Stoorowie długi czas mieszkali w krainie Angle (w polskim tłumaczeniu Klin) między Grzmiącą Rzeką (Loudwater) i Hoarwell. Takich podobieństw, bez wątpienia celowych, jest więcej. The Shire jawi się jako wyidealizowana kalka prawdziwej, ukochanej i upragnionej Anglii Tolkiena, a właściwie Mercji (w dialekcie mercyjskim to *Marc czyli w polskim tłumaczeniu Władcy Pierścieni Marchia - sindariński Rohan Śródziemia), czy Małego Królestwa (Rudy Dżil i jego pies). Shippey zauważa, że podobieństwa angielsko-hobbickie przejawiają się szczególnie w toponomastyce czyli nazewnictwie miejscowym. Nazwy wsi (co charakterystyczne nie ma w The Shire miast!), lasów, wzgórz to kwintesencja angielskości i angielszczyzny, duch okolic Oxfordu, atmosfera idealnej wiejskiej krainy. Większość tych nazw znajdziecie w promieniu kilku, kilkunastu, kilkudziesięciu mil od uniwersyteckiego, mercyjskiego Oxfordu. Stąd pragnienie Tolkiena, niestety zignorowane przez polskich tłumaczy Władcy Pierścieni, by w tłumaczeniach na języki niegermańskie pozostawać nazwy w niezmienionej formie. W liście z 11 września 1959 roku (do wydawnictwa Allen & Unwin) przekazał on pani Marii Skibniewskiej, pracującej właśnie nad polskim tłumaczeniem Władcy Pierścieni, następujące uwagi: Imiona postaci nie powinny być w ogóle zmieniane. Wolałbym także, żeby i nazwy miejscowe pozostały nietknięte, włączając Shire. Moim zdaniem najwłaściwiej byłoby podać pod koniec książki pełną listę tych nazw, które coś znaczą w języku angielskim, z glosami lub wyjaśnieniami po polsku (L 299).

Wydaje mi się, że najlepiej wywiązała się ze swego zadania pani Skibniewska wybierając złoty środek, rozwiązanie kompromisowe: dla zrozumienia tekstu, w celu „oswojenia” krajobrazu i dla wywołania poczucia swojskości, przetłumaczyła tylko część nazw na język polski i pozostawiła wiele innych nietkniętych. Dzięki temu zabiegowi Shire jest nam bliskie, a jednocześnie pozostaje ono wciąż bardzo angielskie. Nieporozumieniem niestety jest zaprezentowane nam ostatnio tłumaczenie Jerzego Łozińskiego (Władca Pierścieni, Zysk i S-ka, Poznań 1996), gdzie przetłumaczono wszystkie nazwy własne, kierując się rzekomo wskazówkami Tolkiena z Guide to the Names in the Lord of The Rings (jest to „przewodnik” dla tłumaczy z germańskiej rodziny językowej).

Poniżej przedstawiam coś, co można by nazwać realizacją pragnienia Autora Władcy Pierścieni wobec tłumaczenia Władcy na język niegermański. Jest to zestawienie wszystkich informacji rozrzuconych w różnych pracach J.R.R. Tolkiena, tłumaczących, wyjaśniających, omawiających nazwy miejscowe w Shire.

*

Historia Shire’u rozpoczyna się w 1601 roku Trzeciej Ery Śródziemia, gdy „bracia Marcho i Blanco wyruszyli z Bree; uzyskawszy pozwolenie wielkiego króla w Fornoście [być może króla Argeleba II], przeprawili się z wielką rzeszą hobbitów przez brunatną rzekę - Baranduinę. Przeszli przez Most Kamiennych Łuków [w oryginale Bridge of Stonebows, w sind. Baranduiniant], zbudowany w okresie potęgi Królestwa Północy, i zajęli na swą siedzibę cały obszar między rzeką a Dalekimi Wzgórzami. W zamian mieli tylko utrzymywać w porządku Wielki Most oraz wszystkie inne mosty i drogi, udzielać pomocy gońcom królewskim i uznawać zwierzchnictwo króla” (I 20). Ziemia ta była „bogata i łaskawa, a chociaż długi czas przed przybyciem hobbitów pozostawała opuszczona, dawniej była doskonale zagospodarowana, tam bowiem królowie mieli ongiś swoje liczne fermy, pola zbóż, winnice i lasy” (I 21). Bracia Marcho i Blanco byli Fallohidami (patrz I 19), z pewnością byli też pierwszymi wodzami (I 21) kolonizatorów. Bucca z Marish (Bukka z Moczarów, choć raczej powinniśmy czytać [‘bžkka]), który w roku 1979 (w 379 roku wg Rachuby Shire’u) został wybrany pierwszym thanem Shire’u (III 475), mógł być potomkiem jednego z nich. Od owego Bukki pochodził cały ród Oldbucków (czytaj [‘cŸldbžk]), pierwszych thanów, później, od czasów Gorhendada Oldbucka/Brandybucka (I 139), Brandybucków (czytaj [‘brFndwdbžk]) - Dziedziców Bucklandu. Wschodnia Ćwiartka była ojczyzną najstarszych rodów, jednocześnie „oknem na świat” dla mieszkańców innych Ćwiartek, obszarem mieszania się kilku kultur i ziemią przechowującą najstarsze nazewnicze pamiątki po pierwszych osadnikach.

Nasz wgląd w strukturę nazewniczą Shire’u opiera się na kilku różnych źródłach, które należy tu teraz wymienić. Przede wszystkim, wiadomości o nazwach miejscowych we Wschodniej Ćwiartce pochodzą z Władcy Pierścieni, który cytuję tu za polskim wydaniem MUZY S.A. (z 1996 roku). Jednak czasem konieczne było sięgnięcie do wydania angielskiego The Lord of the Rings. Wiele nazw miejscowych znajdziemy tylko na mapie Część Shire’u. Korzystałem również z następujących tekstów:

*The Adventures of Tom Bombadil (w: J.R.R. Tolkien Poems and Stories, HarperCollins 1992 - szczególnie w ważnym przypisie do Przedmowy, nie przetłumaczonym na język polski w zbiorze Tolkien Dzieciom, Iskry 1994) - ATB,

* Guide to the Names in the Lord of the Rings (w: A Tolkien Compass. Edited by Jared Lobdell, Ballantine Books, New York) - TC,

* The Letters by J.R.R. Tolkien, George Allen & Unwin, London 1981 - L,

* Tom Shippey The Road to Middle-earth, Grafton 1992 - RME.

* James Johnson Place Names of England and Wales, Bracken Books, London 1994 - PN,

* Jim Allan An Introduction to Elvish, Brand’s Head, Frome 1995 – ItE.

*

THE SHIRE

(Skibniewska  Shire; Łoziński  Włość)

O koncepcji Shire’u i jego związkach z wiejską Anglią pisaliśmy wyżej. Przyjrzyjmy się teraz samej tylko nazwie The Shire. W oryginalnym tekście angielskim Shire występuje jako nazwa własna i poprzedza ją przedimek określony the. Pozwala to odróżnić kraj Shire (w oryginale The Shire) od słowa shire - po polsku ‘hrabstwo, jednostka podziału terytorialnego w Wielkiej Brytanii’. Różnicę doskonale oddaje dialog Gandalfa z Radagastem w oryginalnym angielskim tekście Władcy Pierścieni (I 316): [Radagast woła do Gandalfa:] „I have been told that wherever they go the Riders ask for news of a land called Shire”. [Gandalf odpowiada:] The Shire...”

Kraik stanowiący niegdyś część Północnego Królestwa Arnoru, po jego upadku przyjął nazwę jednostki administracyjnej tego państwa jako swoją nazwę własną. W Europie stało się podobnie z jedną z prowincji Cesarstwa Rzymskiego, która po jego upadku stała się Prowansją (Francja), w starożytnym Izraelu z jedną z galil ‘okręgów’, która znana jest teraz jako Galilea. Na Górnym Śląsku spotykamy również nazwy miejscowe, które są wspomnieniem dawnych jednostek podziału ziem. Mowa o Opolu i Ujeździe. Terminu opole używano niegdyś na oznaczenie wspólnoty terytorialnej opartej na więzi sąsiedzkiej. W okresie przedpaństwowym opolem był obszar o powierzchni od kilkudziesięciu do kilkuset kilometrów kwadratowych [2] ; staropolskie słowo ujazd (ewentualnie objazd) to odpowiednik łacińskiego circuitio. Termin ten nie miał nic wspólnego z podziałem administracyjnym (i dlatego pewna propozycja The Shire tłumaczyć jako Ujazd, nie znajduje historyczno-prawnego uzasadnienia), i był raczej określeniem prawniczym rozgraniczenia indywidualnej własności ziemskiej, której granice wytyczał władca objeżdżając konno nadawany przez siebie dział ziemi (analogicznie obchodząc mniejszy obszar tworzono tzw. uchodze [3] ).

Zgodnie z konwencją Czerwonej Księgi (patrz Zasady Przekładu - III 545-553) angielska nazwa The Shire jest dosłownym tłumaczeniem toponomu Sfza we Wspólnej Mowie (III 547). Oto co o nazwie tej przeczytamy w Guide to the Names in The Lord of the Rings autorstwa J.R.R. Tolkiena:

Shire. Uporządkowane terytorium z centralnym ośrodkiem miejskim [4] (w przypadku hobbickiego Shire’u było to Michel Delving). Ponieważ słowo to znane jest współczesnej angielszczyźnie, a było też powszechnie używane we Wspólnej Mowie, w której napisano tę opowieść, należy Shire przetłumaczyć zgodnie ze znaczeniem. Wydaje się że słowo shire - w języku staroangielskim scír - bardzo wcześnie zastąpiło inny starożytny germański termin na oznaczenie ‘dystryktu’, który znajdujemy w jego najstarszej formie w gockim gawi, i który dziś w języku niderlandzkim ma postać gouw, a w języku niemieckim jest to Gau. W wyniku redukcji tego słowa do (czytanego jak ) w języku angielskim, termin ów przetrwał u nas jedynie w kilku archaicznych nazwach miejscowych, z których najbardziej znaną jest Surrey (pochodząca od Suxer-ge) - ‘południowy dystrykt’. Słowo to w swej archaiczności i ogólnym znaczeniu wydaje się być najodpowiedniejszym ekwiwalentem Shire z opowieści. (...) Powiedziałem też w innym miejscu, że rzeczywista i nie przetłumaczona nazwa Shire’u to Sfza (III 547) i dlatego gdzie indziej czytamy (I 16), że Shire to dobrze rządzona i dobrze zagospodarowana rolnicza kraina. (TC 205)

W języku staro-wysoko-niemieckim istniało słowo scíra oznaczające ‘pieczę, oficjalne wzięcie kogoś w opiekę’. Dalsza etymologia jest niejasna.

Tolkien w liście dotyczącym polskiego tłumaczenia Władcy Pierścieni (L 299, NE 7) zachęca do pozostawienia nazwy The Shire bez zmian. Tak też postąpiła pani Maria Skibniewska (zrezygnowała tylko z przedimka określonego the) i nie inaczej potraktowali tę nazwę redaktorzy wydawnictwa MUZA w nowym wydaniu Władcy z 1996 roku. W kontrowersyjnym tłumaczeniu Łozińskiego (Zysk i S-ka 1996) The Shire to Włość - nazwa dość niezwykła i całkiem nieadekwatna, bo związana przecież z prawami własności, nie zaś z podziałem administracyjnym państwa.

Wiemy już, że w oryginalnej Czerwonej Księdze Marchii Zachodniej, w języku Sóval Phárë (tak w rzeczywistości nazywa się Wspólna Mowa; język ten nazywamy też westronem, co w samym westronie brzmi Adfni - patrz najnowszy XII tom Historii Śródziemia - The Peoples of Middle-earth), kraj Hobbitów to Sfza (III 547). W innym miejscu znajdujemy sindariński odpowiednik tej nazwy (sindarin to język urzędowy Ponownie Zjednoczonego Królestwa) - List Królewski (SD 130-131) podaje nam nazwę Drann ‘Shire’ i przymiotnik Drannail (np. genediad Drannail to ‘rachuba Shire’u’) [5] .

*

WSCHODNIA ĆWIARTKA I BUCKLAND

Eastfarthing (Wschodnia Ćwiartka) jest kalką regionalizmu angielskiego, archaizmu i reliktowego charakteru nazw miejscowych, apoteozą różnic regionalnych charakterystycznych dla Wysp Brytyjskich. Sam Tolkien w Prologu (I 23) pisał: „Większość hobbitów z Moczarów [ang. Marish] i z Bucklandu na wschodnim brzegu Rzeki, którym następnie zawładnęli, przybyła później do Shire’u z dalekiego południa [w innym miejscu czytamy: „...w ich żyłach płynęło dużo krwi Stoorów...”]; trafiały się wśród nich osobliwe imiona i dziwne słowa, nie spotykane w innych okolicach”. W Zasadach Przekładu (III 549) autor pisze: „Ponieważ zachowane ślady starszego języka Stoorów i pierwotnych mieszkańców Bree stanowią pewną analogię do zachowania w Anglii elementów celtyckich, naśladowałem je niekiedy w moim przekładzie...”. Uwaga ta, jak zobaczymy, odnosi się także do Wschodniej Ćwiartki. Pamiętać bowiem należy, że mieszkańcy Wschodniej Ćwiartki mają więcej wspólnego z hobbitami z Bree niż inni mieszkańcy Shire’u. Łączy ich głębsze pokrewieństwo, wspólne dialektyzmy, podobieństwa kalendarzy (III 508) i bliższe bezpośrednie kontakty.

Wpierw zajmiemy się nazwami Wschodniej Ćwiartki, potem Marchii Wschodniej, czyli Bucklandu. Osobno potraktujemy nazwy o źródłosłowie angielskim (a dokładniej anglosaskim) i osobno nazwy pochodzenia „celtyckiego” (w „tłumaczeniu” dokonanym przez Tolkiena reprezentują one nazwy z języka Stoorów).

 

Wschodnia Ćwiartka (Eastfarthing)

 

1. Nazwy pochodzenia anglosaskiego:

 

Eastfarthing (Skibniewska Wschodnia Ćwiartka; Łoziński Ćwiartka Wschodnia). Angielskie słowo farthing (stang. feorþing, śrang. ferthing) oznacza ‘ćwiartkę pensa, ćwierćpensówkę’. Inne znaczenie to: ‘coś niewielkiego, nic nie znaczącego’. W TC, str. 197, czytamy, że pierwotnie farthing było ‘czwartą częścią czegoś, ćwiartką’. Tolkien stworzył tę nazwę miejscową wzorując się na ciągle istniejącym podziale hrabstwa Yorkshire na trzy części - tzw. thridings (thriding to ‘trzecia część’): Northriding, Eastriding, Westriding. „W języku angielskim dawno zaprzestano kojarzyć to słowo z podziałem innym niż wartości pieniężnych i farthing używa się już od czasów wczesnego języka średnioangielskiego dla opisania ‘nieznacznej miary’, tak że dla angielskich uszu połączenie tego słowa z podziałem Shire’u (obszar około 18 000 mil kwadratowych, lub 46618,2 km kwadratowych) musi wydać się komiczne.” (TC 197-8). Znamy też właściwą nazwę ćwiartki w języku Sóval Pharë – jest to termin tharni, który oznacza w dialekcie hobbitów ‘ćwierć’, ale w mowie Gondoru jest nazwą srebrnej jednostki monetarnej, tzw. srebrnego grosza (PM 45). East- to rzecz jasna przymiotnik ‘wschodni’.

 

I. Regiony Wschodniej Ćwiartki:

 

Marish (Skibniewska Moczary; Łoziński Błota). Marish to dawna i lokalna forma angielskiego marsh (TC 203), co słownik Webstera tłumaczy jako: ‘połać podmokłych ziem, zazwyczaj bezdrzewną, porośniętą stojącym w wodzie sitowiem, pałkami i innymi wysokimi roślinami trawiastymi’. [zarówno tłumaczenie p. Skibniewskiej (Moczary), jak i p. Łozińskiego (Błota) oddają to znaczenie].

Bridgefields (Skibniewska Zamoście; Łoziński Zamoście). Nazwy tej nie zarejestrowano w spisie Place Names of England and Wales. W tekście WP pojawia się raz: „Rodzina [Grubasa Bolgera] pochodziła ze Wschodniej Ćwiartki, ściśle mówiąc z Budgeford w Bridgefields...” (I 152). Po angielsku bridge-fields to ‘mostowe-pola’, co ściśle koresponduje z sąsiedztwem Mostu Kamiennych Łuków. Jest to najdawniej zasiedlona część Shire’u, tu bowiem koloniści dbali o powierzony im przez króla most (I 20). Z perspektywy hobbitów Shire’u powinno być raczej Przedmoście.

Woody End (Skibniewska Leśny Zakątek; Łoziński Leśny Skraj). Nazwa sugeruje ‘leśne kresy’ Shire’u. Przykładem angielskim mogą być trzy miejscowości o nazwie Woodend w Staffordshire, które wyznaczają skraj Puszczy Arden (PN).

 

II. Nazwy miejscowe w poszczególnych regionach

 

Będziemy posuwać się od południa ku północy. Najpierw omówię nazwy związane z rzekami i rzeczkami:

 

River Shirebourne (Skibniewska Rzeka Graniczna; Łoziński Włościanka). Słowo bourne ma archaiczny charakter i oznacza ‘strumyk’; bourn to także dawny termin dla ‘granicy, linii demarkacyjnej, miedzy’. Żadne znane mi źródło nie rozstrzyga, które znaczenie wybrać. Cząska -bourne (jak również -borne, -burn) jest bardzo popularna w nazwach północnoangielskich i szkockich, i na pewno znaczy ‘potok, strumyk’ (PN). A jednak za znaczeniem ‘granica’ przemawiają dwa fakty: (1) gdyby -bourne w nazwie River Shirebourne nie znaczyło ‘granica’, to mielibyśmy do czynienia z „masłem maślanym” w postaci Rzeka Hrabski Potok; (2) rzeka ta rzeczywiście stanowi granicę Shire’u (patrz również Woody End).

Mithe (Ujście). Nazwę tę spotykamy tylko w The Adventures of Tom Bombadil. Polski tłumacz Przygód Toma Bombadila wybrał dla tej nazwy odpowiednik Ujście, który tylko w sferze znaczeniowej tłumaczy angielski pierwowzór. Słowo mithe bowiem to uwspółcześnienie staroangielskiego terminu (ge)mytha ‘miejsce spotkania dwóch rzek’, całkiem zapomnianego w dzisiejszej angielszczyźnie. Można też wyprowadzić mithe od stang. muz, Gen. mythe (> ang. mouth) ‘usta; ujście rzeki’. W obydwu przypadkach nazwa ma charakter archaiczny. W Anglii spotkamy ją w Tewekesbury, gdzie spotykają się rzeki Avon i Severn (PN).

Overbourne Marshes (Skibniewska Pogranicze; Łoziński Mokradła na Skraju). Moim zdaniem są to Zagraniczne Błota, czy coś w tym sensie. Over- w tym przypadku znaczy ‘po drugiej stronie’. -BOURNE, MARSH patrz wyżej.

Thistle Brook (Skibniewska Łoziński Ostowy Potok). Słowo thistle to ‘oset, kłująca roślina’; brook to ‘potok’. Tłumaczenie Ostowy Potok jest poprawne znaczeniowo.

Stockbrook (Skibniewska Słupianka; Łoziński Kłodawka). STOCK- patrz Stock; -BROOK patrz wyżej.

 

Poniżej omówiono nazwy miejscowości (wsi, osad i farm) na Moczarach:

 

Willowbottom (Skibniewska Wierzbina; Łoziński Wierzbowy Jar). Słowo willow to ‘wierzba’; -bottom to cząstka znacząca ‘dolina, kotlina, szczególnie jej czoło czy wewnętrzny koniec’. Tłumaczenie Łozińskiego (Wierzbowy Jar)  jest poprawne.

Deephallow (Skibniewska Kotlinka; Łoziński Głębokie). Słowo deep- ‘głeboki’; -hallow, -hollow ‘dolinka’.

Rushey (Skibniewska Łozina; Łoziński Kępa). Jasną etymologię podaje TC  na stronie 204. Jest to rush-isle ‘sitowie-wyspa’. Drugi element -ey, -y, który tłumaczymy jako ‘wyspa’ (choć określa on tutaj ‘suchy kawałek twardego gruntu’ pośród bagien Moczarów) jest bardzo częsty w angielskich nazwach miejscowych i odpowiada staro norweskiemu ey, szwedzkiemu ö i duńskiemu ø - ‘mała wyspa’. Tłumaczenie Łozina (Skibniewska) jest niewłaściwe, gdyż jak mówi Mały Słownik Języka Polskiego łoza, łozina to ‘Salix cinerea, krzew z rodziny wierzbowatych (...); potocznie: miejsce porosłe łozą’. Lepsze to Kępa (Łoziński), choć jest tylko tłumaczeniem przybliżonym.

Bamfurlong (Skibniewska Bamfurlong; Łoziński ?). Jest to angielska nazwa miejscowa. Znajdziemy taką miejscowość koło Wigan w Lancashire. Zarówno TC jak i PN tłumaczą ją jako bean-furlong, gdzie bean to ‘fasola’, a furlong to ‘1/8 mili, 201 metrów’, a w tym przypadku ‘łan ziemi jako jednostka podziału pól wspólnoty’ (TC 191). Zatem Bamfurlong to pas ziemi przeznaczony pod uprawę fasoli, ale w cz. I str. 130 nazwa ta, podobnie jak i dziś w Anglii, ma być pozbawiona jasnego znaczenia (TC).

Stock (Skibniewska Słupki; Łoziński Kłoda). Nazwa niezwykle ciekawa; nie znalazłem jej etymologii w żadnej z prac Tolkiena lub o Tolkienie. Łoziński tłumaczy jako Kłoda, gdyż rzeczywiście jednym ze znaczeń słowa stock jest ‘pień, kłoda’. Słowo to współcześnie ma wiele znaczeń, my jednak musimy cofnąć się w czasie do okresu anglosaskiego. Jest w Anglii wiele miejscowości o nazwie Stoke, których etymologię wywodzi się od stang. stok ‘miejscowość, miejsce’, dosłownie ‘coś osadzonego, usadzonego (patrz ang. to stick), znak graniczny’. Myślę, że w tym sensie Słupki są dobrym tłumaczeniem. Alternatywą może być proponowany przez Duignana (PN) dialektyzm stocking ‘karczowanie, wykorzenianie lasu, pustek i przygotowanie ich pod uprawę’ (analogią są częste w górnośląskiej toponomastyce Łąki, gdzie łąka to gwarowo ‘miejsce niedawno wydarte lasom pod uprawę’). Ciekawe, że tak niejednoznaczna nazwa nie doczekała się solidnego wyjaśnienia przez samego Tolkiena. Miejscowość ta była północną granicą Moczarów, słynęła z zamieszkującego ją rodu Puddifootów (u Łozińskiego Moczystopczykowie, bo Puddifoot to puddle ‘kałuża, błotko’ + foot  ‘stopa’) i gospody Golden Perch (nie jest to absolutnie Złota Tyczka (Skibniewska) ani Złota Gałąź (Łoziński) - Tolkien w TC  pisze, że perch to ryba okoń (Perca fluviatilis) i gospoda w Słupkach to Złoty Okoń, miejsce uwielbiane przez okolicznych wędkarzy).

Opuszczamy teraz Moczary i zajmiemy się nazwami w innych częściach Wschodniej Ćwiartki:

Woodhall (Skibniewska Łoziński Leśny Dwór). Etymologia jest prosta: wood-hall to ‘leśny-dwór’. Swoją drogą ciekawe, która ze znacznych rodzin zamieszkiwała tę posiadłość. Z mapy A Part of The Shire  (w wydaniu angielskim) wynika, że nie było tam wielu zabudowań.

Whitfurrows (Skibniewska Białe Bruzdy; Łoziński ?). Cząstka whit- jest częstym skróceniem słowa white ‘biały’ w nazwach osobowych (np. Whitlock) i miejscowych (np. Whitley). Zwykle w angielskich nazwach miejscowych jest ona związana z kolorem gleby. Słowo furrows oznacza ‘bruzdy wyorane przez pług’. Tłumaczenia w polskich wydaniach WP są odpowiednie.

Frogmorton (Skibniewska Żabia Łąka; Łoziński Żabie Muły). Tolkien w TC wyjaśnia, że nazwy takiej nie znajdziemy na mapie współczesnej Anglii, ale że składa się ona z tych samych elementów co Frogmore w Backinghamshire: frog-moor-town ‘żabio-bagniste-miasteczko’. Cząstka moor/mor oznacza ‘bagnistą krainę’ i jest częsta w nazwach miejscowych Anglii południowej i środkowej.

Brockenbores (Skibniewska Łoziński Borsucze Jamy). Nie spotkamy tej nazwy w dzisiejszej Anglii. Słowo brock (pochodzenia celtyckiego) oznacza ‘borsuka’ i jest obecnie archaiczne, choć spotykane w literaturze, a popularne na angielskiej wsi do końca XIX wieku. W Shire nazwa ta nie dziwi, bo borsuk buduje jamy z wieloma rozgałęzieniami, jak hobbici. Drugi człon -bores to l.mn. od a bore ‘jama, wydrążony tunel’.

Girdley Island (Skibniewska Wyspa Girdley; Łoziński Sprzączkowa Wyspa). Nazwa nie wyjaśniona przez Tolkiena. Jest to z pewnością (co popiera wgląd w mapę Części Shire’u) girdle-ey czyli opasana-wyspa. -EY patrz Rushey.

Quarry (Skibniewska Kamieniołom; Łoziński Kamieniste). Etymologia jest prosta: quarry to po angielsku ‘miejsce wydobycia kamienia pod budowę, pod otwartym niebem’.

Scary (Skibniewska Scary; Łoziński Skara). Tolkien pisał: „Nazwa niezrozumiała w Shire; ale ponieważ określała miejsce w okolicy pełnej grot i skalnych jam (III 375), jak również kamieniołomu (oznaczonego na mapie Shire’u w części I) można przypuszczać, że nazwa ta zawiera dialektyzm angielski scar ‘skalne urwisko’.

Dwaling (Skibniewska Miasteczko, Dwaling; Łoziński Żywieniec). Etymologia niejasna. Łoziński tłumaczy jako Żywieniec (?). Skibniewska w swoim Miasteczku zasugerowała się chyba słowem dwelling ‘dom, mieszkanie,’ od stang. dwellan ‘mieszkać’ + -ing  jako cząstka tworząca rzeczowniki odczasownikowe. W angielskich nazwach miejscowych cząstka -ing ma charakter dzierżawczy (jak polskie -yn, -in, -ów lub zmiękczenie ostatniej spółgłoski imienia). W niektórych (jak Avening, Exning) oznacza natomiast położenie miejscowości nad strumieniem lub rzeką.

 

2. Nazwy pochodzenia celtyckiego („tłumaczone” z języka Stoorów):

 

W intencji autora miały one pochodzić z języka dawnych Stoorów. Dla współczesnych Władcy Pierścieni mieszkańców Shire’u były one niezrozumiałe lub częściowo zaadoptowane. W poradniku dla tłumaczy Tolkien prosił by ich nie zmieniać w przekładzie, najwyżej przystosować do wymowy danego języka. Są to najstarsze w Shire nazwy miejscowe - korespondują z nazwami w kraiku Bree na wschód od Shire’u, skąd przybyli dawni koloniści.

Yale (Skibniewska Yale; Łoziński Jala). Nazwę tę spotykamy w Derbyshire w Anglii (a także w USA, gdzie jest Uniwersytet Yale). PN tłumaczy ją jako ‘otwartą krainę, szeroką połać’ (walijskie ial).

Budgeford (Skibniewska Bystry Bród; Łoziński Boblisko). Tolkien w TC pisze: budge- było niejasna cząstką, w owym czasie bez jasnego znaczenia. Ponieważ była to główna rezydencja rodu Bolgerów [czytaj Boldżerów] samą cząstkę można traktować jako oboczność słów bolge, bulge. Zarówno Bolger jak i Bulger występują jako nazwiska w Anglii. Jakiekolwiek jest ich pochodzenie, w naszej historii użyto ich z zamiarem wyprowadzenia ich pochodzenia od przezwisk odnoszących się do otyłości i okrągłości sylwetki” (TC 193). Tę nazwę miejscową umieściłem pośród nazw „celtyckich”, gdyż słowo bulge ‘wybrzuszenie, okrągłość’ weszło do języka angielskiego poprzez język francuski z celtyckiego (galijskiego). Cząstka -ford jest pochodzenia anglosaskiego i oznacza ‘bród na rzece, przeprawę’. Wydaje się, że pierwotnie obca, nazwa Budge została wtórnie zaadoptowana do późniejszego języka hobbitów i skojarzona z rodziną Bolgerów. Kwestia pozostaje niewyjaśniona.

 

Buckland czyli Marchia Wschodnia

 

Początki osadnictwa w Bucklandzie to rok 2340 Trzeciej Ery (740 rok Ery Shire’u), gdy „Gorhendad Oldbuck przeprawił się przez Rzekę, która podówczas wyznaczała wschodnią granicę kraju. Zbudował (i wykopał) Brandy Hall, zmienił nazwisko na Brandybuck i  osiadł tu, władając obszarem, który stanowił niemal samodzielne księstewko” (I 139-140). Z czasem osiedliło się tu więcej hobbitów z Moczarów i powstał Buckland, „gęsto zaludniony pas ziemi między Rzeką a Starym Lasem, niejako kolonia Shire’u” (j.w.). Głównym miasteczkiem było Bucklebury, tulące się do zboczy za Brandy Hallem. Mieszkańcy Moczarów również uznawali władzę Dziedzica Bucklandu.

  Buckland (Skibniewska Buckland; Łoziński Jelenisko). Chociaż Buckland to nazwa nierzadka w Anglii (Poradnik Pocztowy podaje 9 takich miejsc na interesującym nas terenie), jej etymologia we Władcy Pierścieni jest całkowicie odmienna niż ta podawana w słownikach etymologicznych. W Anglii w ten sposób oznaczano w Średniowieczu obszary ziemskie nadane Kościołowi przez króla lub innych właścicieli specjalnym zapisem, przywilejem zapisanym na pergaminowej karcie, stang. bók  - był to bók-land (stang. bók > ang. book ‘księga’). Przeciwieństwem takiego bókland był folcland - ziemie nieprzekazywalne. Jedno takie Buckland znajduje się w hrabstwie Oxfordshire. We Władcy Pierścieni nazwa miejscowa Buckland pochodzi od nazwy własnej, a raczej jej części: od nazwiska Oldbuck (czytaj Oldbak). Protoplastą tego rodu był wspomniany w cz. III, str. 475 Bucca (czytaj Bakka) z Moczarów. Jego imię po uwspółcześnieniu to Buck ‘samiec’. Bucca znaczy tyle co ‘kozioł’, a inne słowo stang. bucc to ‘jeleń, koziołek (samiec sarny)’. Po zamieszkaniu po drugiej stronie rzeki Brandywine (czytaj Brendyuajn) Oldbuckowie zmienili nazwisko na Brandybuck (czytaj Brendybak). Jest zatem Buckland nazwą dzierżawczą: ‘kraj-(Brandy)bucków’. Mamy wielkie szczęście, że Tolkien w Zasadach Przekładu (III 553) przekazał nam „pierwotną” formę nazwisk Oldbuck i Brandybuck w oryginalnej Wspólnej Mowie. Pierwsze z nich to Zaragamba, drugie Brandagamba. Wynika stąd, że w prawdziwym języku hobbitów gamba to ‘samiec, kozioł, jeleń’ (a stary Bucca to w rzeczywistości właśnie Gamba), zara- znaczy ‘stary’, ale branda to ‘pogranicze’ (gdyż w prawdziwej Wspólnej Mowie Brandywine to Branda-nîn ‘graniczna-woda’). 

Brandywine (Skibniewska Brandywina; Łoziński Gorzawina). Jedna z rzek Eriadoru. Nazwa Brandywine (czytaj Brendyuain) to zniekształcenie sindarińskiej nazwy Baránduin (z akcentem na á) czyli ‘brunatna-rzeka’. W rozumieniu hobbitów była to ‘graniczna-woda’ - Branda-nîn (patrz wyżej), co po angielsku wyrażało by Marchbourn. Ale dla żartu, który wkrótce stał się przyjęta formą, rzekę nazwano po hobbicku Bralda-hîm ‘Mocne-piwo’ (z uwagi na jej brunatny kolor), co Tolkien „przetłumaczył” na angielski w bardzo przybliżony (i jedyny możliwy) sposób jako Brandywine ‘Brendy-wino’.

 

I. NAZWY MIEJSCOWE W BUCKLANDZIE

 

Posuwać się będziemy z północy na południe wzdłuż głównego gościńca Bucklandu.

 

Hay Gate (Skibniewska Zielona Brama). Jest to brama chroniąca Buckland od północy, przebijająca Zielony Mur (patrz), czyli wielki żywopłot. Angielski dialektyzm i słowo archaiczne hay to ‘płot, ogrodzenie, przegroda’, stosowane dla określania charakterystycznych dla Anglii żywopłotów odgradzających pola, łąki, posiadłości (patrz tytuł hayward ‘urzędnik mający pieczę nad płotami, przegrodami’). Pochodzi ono od stang. hege i jest spokrewnione z ang. hedge. Gate to współcześnie ‘brama, wrota’.

High Hay (Skibniewska Zielony Mur). Wysoki mur z żywopłotu odgradzający Buckland od Starego Lasu. Ciągnął się on aż do miejsca zwanego Haysend (patrz).

Newbury (Skibniewska Newbury; Łoziński Nowiny). Nazwa występująca w Anglii - jedno takie Newbury znajduje się 25 mil od Oxfordu. Znaczy ‘Nowe-miasteczko’ - new ‘nowy’ i -bury (skrót od -borough) ‘miasteczko obronne, otoczone murem lub ogrodzeniem’.

Brandy Hall (Skibniewska Brandy Hall; Łoziński Gorzy Dwór). Siedziba i rezydencja Dziedzica Bucklandu. Jest to ‘Nad-Brandy(winą)-dwór’, bo nazwę urobiono od rzeki, nad którą leży Buckhill z wydrążonymi smajalami Brandybucków.

Buck Hill (Skibniewska Wzgórze Buck). Spłaszczony pagórek nad Brandywiną z norkami Brandy Hallu. Buck to skrót nazwiska Brandybuck, hill to ‘pagórek, wzgórze’.

Bucklebury (Skibniewska Bucklebury; Łoziński Jelenisko). Nazwa głównego miasteczka w Bucklandzie. Buck patrz wyżej, -bury patrz Newbury. Cząstka -le- wg Tolkiena (TC 193) to przekształcenie z Buckenbury, ze starym dopełniaczem w l. mn. -en(a), ale też może to być redukcja nazwy Buckland.

Crickhollow (Skibniewska Ustronie, Crickhollow; Łoziński Kruczy Dół). Polskie tłumaczenie p. Skibniewskiej jest niewłaściwe, choć ładne i nastrojowe. Podobnie tłumaczenie Łozińskiego Kruczy Dół. Wg Tolkiena jest to nazwa złożona z dwóch różnych i obcych sobie elementów: crick- (czytaj krik-) to element „celtycki”, charakterystyczny dla Stoorów. W Walii i na pograniczu walijsko-angielskim mamy kilka miejscowości z tym elementem (np. Crick, Crich, Crickhowell, Penkridge). Wywodzi się go od walijskiego crug ‘regularnie okrągły stos kamieni, pagórek’, inni (Duignan) od gaelickiego i irlandzkiego crioch, D. criche ‘granica, krawędź, miedza’. Obydwa znaczenia są tu całkiem odpowiednie, bo Crickhollow było miejscem o planie idealnego koła i leżało niedaleko krawędzi wschodniej Bucklandu, przy Zielonym Murze. W tej materii wypowiedział się też profesor Tom Shippey (RtME, str. 92) wiążąc ten element z waliskim słowem carrecc ‘skała’, który znajdziemy również w Hobbicie jako Carrock. Drugi człon to angielskie -hollow ‘niewielkie zagłębienie w ziemi’.

Standelf (Skibniewska Standelf; Łoziński Standa). Nazwy tej Tolkien nigdzie nie wyjaśnił, ale jej etymologia nie wydaje się trudna do wyprowadzenia. Jest to nazwa o źródłosłowie staroangielskim: stan-delf, gdzie stan (> ang. stone) ‘kamień’, a delf ‘kopalnia, odkrywka, kamieniołom’ (patrz Dwarrowdelf - Moria we Wspólnej Mowie). Z pewnością to tutaj wydobywano kamień pod budowę budynków w Bucklandzie.

Haysend (Skibniewska Ostatnia Łąka; Łoziński Skraj). Nazwa miejscowa źle przetłumaczona przez p. Skibniewską jako Ostatnia Łąka (pomyłka spowodowana złym zrozumieniem słowa hay, które współcześnie znaczy ‘siano, sucha trawa’, ale w nazwach High Hay, Hay Gate i Haysend jest archaizmem znaczącym ‘ogrodzenie, płot’ - patrz Hay Gate). Lepsze jest tłumaczenie Łozińskiego Skraj, choć dosłownie jest to hay’s-end ‘płotu-kraniec’. Tam właśnie kończył się wysoki żywopłot Zielony Mur  nad rzeką Wierzbowiją (Withywindle) i tu hobbici mieli swoją osadę Breredon ze strażnicą Grindwall (The Adventures of Tom Bombadil - przypis do Przedmowy opuszczony w polskim wydaniu - dlaczego, nie wiem).

Breredon (inaczej Briar Hill). Była to „niewielka wioska położona na wzniesieniu za przystanią [hythe - patrz Grindwall], w wąskim klinie między Zielonym Murem a Brandywiną” (ATB). Nazwa nie wyjaśniona przez Tolkiena, ale etymologia jest prosta. Miejscowości o bardzo podobnej nazwie - Brereton - znajdziemy w Staffordshire niedaleko od Rugeley i w Cheshire obok Sandbach. Forma tej nazwy najwcześniej zapisana w źródłach to, podobnie jak na południu Bucklandu, Breredon (rok 1300). PN wyjaśnia tę nazwę jako: ‘jeżynowe-wzgórze’. Słowo briar, brier (< stang. brér, brœr) to ‘jeżyna, malina’. Briar Hill to jakby „uwspółcześniona” forma nazwy Breredon, która jest nazwą „celtycką”, zbudowaną podobnie jak wiele nazw w Anglii z elementu -don, który pochodzi od celtyckiego dún ‘wzgórze’ (ang. hill w Briar Hill). Etymologia briar, brier jest niejasna przed czasami anglosaskimi - jest możliwe, że też pochodzi z języka celtyckiego. Zatem choć pochodzi z innego źródłosłowu, Breredon oznacza to samo, co Briar Hill. Nazwa świadczy, że wzgórze z osadą hobbitów porośnięte było krzakami jeżyn.

Grindwall. Była to „niewielka przystań [oryginał ang. używa tu archaicznego słowa hythe - ‘przystań, nabrzeże do przycumowania łodzi’ - które przetrwało w nazwie miejscowości Hythe w hrabstwie Kent] przy północnym nabrzeżu Wierzbowiji; znajdowała się ona po drugiej stronie Muru i dlatego była pilnie strzeżona i chroniona przez grind, czyli ogrodzenie rozciągnięte w poprzek rzeki (ATB - Przedmowa). Mamy tu do czynienia z zestawieniem dwóch słów będących synonimami, ale pochodzących z dwóch różnych okresów języków Północy: grind + wall. Grind to wyraz znany z Eddy Poetyckiej (słowo staronorweskie), użyty tam dla opisania bramy-przegrody oddzielającej żywych od umarłych. Po nim następuje współczesne angielskie wall, czyli ‘mur, ściana’.  

Withywindle, (Skibniewska Wierzbowija, Wija; Łoziński Wierzbica). Tolkien w TC pisze: „jest to nazwa rzeki w Starym Lesie, w zamierzeniu pochodząca z języka Shire’u. Jest to kręta rzeka, której brzegi porastają wierzby (withies) [‘wierzba’ to po angielsku willow. Tu użyto słowa withy, które jest nazwą równoległą, jak po polsku wierzba/łoza]. Withy- to cząstka nierzadka wśród angielskich nazw miejscowych, ale -windle nie występuje tam wcale (nazwa Withywindle została utworzona na wzór słowa withywind, nazwy powoju czy kielisznika zaroślowego)”. Tłumaczenie Skibniewskiej jest doskonałe - słowo winding to przymiotnik ‘wijący się, kręty’. Inspiracją dla Wierzbowiji była malownicza, zacieniona rzeka Cherwell przepływająca obok lewisowskiego Magdalene College w Oxfordzie, by połączyć swe leniwe wody z Isis (tak nazywa się Tamizę w tamtych okolicach). To po niej pływają słynne płaskodenne łodzie punts, ukochane przez Lewisa Carolla czy Tolkiena).

Dingle. Nazwa doliny rzeki Withywindle. Słowo dingle to wciąż znany wśród Anglików termin na określenie ‘głębokiej (zacienionej drzewami) doliny’.   

 

POZOSTAŁE ĆWIARTKI

 

Westfarthing, Northfarthing, Southfarthing

(Skibniewska Zachodnia, Północna, Południowa Ćwiartka;

Łoziński Ćwiartka Zachodnia, Północna, Południowa)

 

Patrz Eastfarthing. West-, North-, South- to rzecz jasna przymiotniki ‘zachodni, północny, południowy’.

 

I. NAZWY MIEJSCOWE W ZACHODNIEJ ĆWIARTCE

 

Zachodnia Ćwiartka to ojczyzna rodzin Bagginsów, Gamgee, Greenholmów. Tu znajduje się county-town (dosłownie ‘miasteczko hrabstwa’ - TC 205) Shire’u, czyli centralny ośrodek ‘miejski’ w Michel Delving. To tutaj, dokładniej w Bag End, rozpoczynają się wszystkie przygody Bilba i Froda Bagginsów. Karen Wynn Fonstad w The Atlas of Middle-earth (str. 69) charakteryzuje Zachodnią Ćwiartkę jako obszar downlands - krainę wyżyn i wzgórz (Słownik Webstera podaje:

down [3] [daun] n.

1. Często downs (szczególnie w południowej Anglii) otwarte, pagórkowate przestrzenie, zwykle pokryte trawą.

(...)

[przed 1000 r.; ME [6] , OE dun hill; c. OFris dune, OS duna - patrz dune ]).

Przyjrzymy się teraz poszczególnym nazwom miejscowym w tej części Shire’u przemierzając krainę ze wschodu na zachód.

Jesteśmy w krainie Bagginsów. Spotykamy tu toponomy powstałe najwcześniej (mam na myśli proces twórczy JRR Tolkiena), podczas pisania powieści Hobbit, czyli tam i z powrotem. Są to najprostsze nazwy, łatwe do przetłumaczenia - Pagórek, Woda, Zawodzie...

 

Hobbiton (Skibniewska Hobbiton; Łoziński Hobbitów). Prosta nazwa miejscowa złożona z dwu elementów: hobbit + -ton. Słowo hobbit pochodzi od hipotetycznego (wymyślonego przez JRR Tolkiena) staroangielskiego słowa holbytla ‘mieszkaniec nor’(III 552). Drugi element jest skróconą formą (III 547) słowa town ‘miasteczko, zamieszkała osada, mniejsza niż miasto, a większa od wsi, o ustalonych granicach i własnym samorządzie’; etymologia: zapisany przed 900 r., ME toun, tun, OE tun ‘wieś, ogrodzony obszar, zagroda’, podobnie OFris, OS, ON tun, OHG zun; OIr dún ‘gród’. Element -ton powszechny jest w angielskich nazwach miejscowych (np. Brighton, Beeston, etc. - patrz PN 59). Jak wyglądała ta nazwa w westrońskim oryginale Czerwonej Księgi? Być może Kudukran (< kuduk + -ran(u) - patrz III 552-553). Nazwa Hobbiton pojawia się już w Hobbicie (H 232). Mieścina (a raczej wieś) rozciągała się wzdłuż rzeki The Water (Woda) i głównego gościńca. Zalicza się ją do najstarszych osiedli w Shire (I 23). Najznaczniejsze budynki to Młyn (The Mill) Sandymana, Spichlerz (The Grange) a Pod Pagórkiem rezydencja Bag End rodu Bagginsów.   

Bag End (Skibniewska Bag End; Łoziński Bagoszno). Nazwa siedziby rodowej Bilbo Bagginsa. Dosłownie ‘dno (koniec) worka’: bag ‘worek, torba’ + end ‘koniec, zakończenie’. Nazwa ta w zamierzeniu Profesora Tolkiena miała kojarzyć się hobbitom (patrz TC 190) z dnem worka, czy też tzw. pudding-bag (chodzi tu o specjalne worki służące do przygotowania puddingu, wiszące u powały w spiżarni lub w kuchni - przyp. tłum.). Pudding to ulubiona potrawa hobbitów. Nazwa taka ma swój pierwowzór w rzeczywistości - Bag End to farma ciotki Tolkiena, Jane, położona w hrabstwie Worcestershire. Nazwano ją Bag End - ‘Dno Worka’, bo znajdowała się u końca ścieżki, która prowadziła do niej i nigdzie dalej (TC 171). Dzięki The Peoples of Middle-earth (XII tom The History of Middle-earth) wiemy, że Bag End w języku Sóval Phárë (Wspólna Mowa) to Labin-nec, gdzie labin to ‘worek’, a nec to ‘koniec, dno’. Nazwę tę należy kojarzyć z nazwiskiem Baggins (w Sóval Phárë brzmi ono Labingi), choć pochodzenie obydwu słów jest całkiem różne (hobbici w każdym bądź razie łączyli ze sobą te dwie nazwy). O nazwisku Baggins przeczytacie w NN 3, w artykule Daur a Berhael. W Słowniku dialektu Dystryktu Huddersfield (Londyn, Oxford University Press) W. E. Haigha czytamy, że bćggin, bćgginz to określenie ‘herbatki, przekąski między posiłkami’ - Oxford English Dictionary wskazuje formę bardziej poprawną - bagging - ale w potocznym użyciu są powyższe dwa wyrazy (RM 66). Tolkien w TC poleca tłumaczom użyć, zarówno w tłumaczeniu nazwy miejscowej Bag End, jak i nazwiska Baggins, tego samego elementu o znaczeniu ‘torba, worek’. Postąpił tak pan Łoziński (Bagoszno i nazwisko Bagosz), my jednak jesteśmy zwolennikami pozostawienia obydwu nazw własnych w niezmienionej formie (tak jak w tłumaczeniu pani Skibniewskiej).

Bagshot Row (Skibniewska Bagshot Row; Łoziński Zaułek Na Bagoszno). Jak czytamy w TC, str. 190, jest to zaułek z niewielkimi ‘norkami’ przy dróżce poniżej Bag End. Jak powiadają, nazwano go w ten sposób, gdyż ziemię wydobywaną przy drążeniu Bag End przerzucano (ang. was shot over...) poza krawędź stromej ściany zbocza pagórka w miejsce, które później stało się warzywnymi ogrodami i ziemną ścianą skromnych domostw. Jest to całkiem wyczerpujące wyjaśnienie: Bagshot ma pochodzić od Bag [End] + shot - imiesłów uprzedni od czasownika shoot - ‘wyrzucać, wysyłać’. Row wsród różnych znaczeń to także ‘uliczka wytyczona dwoma rzędami domostw’. Nazwa miejscowa Bagshot, Bagshet, Baggeshot jest dość popularna w Anglii. Jedna z etymologii (pana Skeata) wywodzi ją od OE bFc sceat ‘odległy zakątek, kąt’ (PN 122). Być może taka jest też poprawna etymologia Bagshot Row poniżej Bag End (słowa Tolkiena jak powiadają świadczy o tym, że etymologia podana w TC należy do tzw. ludowych).   

The Hill (Skibniewska Pagórek; Łoziński Pagórek). Toponom niezwykle prosty - nazwę tę bowiem spotykamy już w Hobbicie. Słowo angielskie hill oznacza ‘pagórek, górkę’. W języku angielskim zanotowano to słowo jeszcze przed rokiem 1000. Etymologia: ME, OE hyll. W tym to, jedynym w okolicy pagórku, czy raczej Pagórku, bo tak go nazywano w promieniu wielu mil (H 5) wydrążono Bag End.

Overhill (Skibniewska Za Pagórkiem; Łoziński Zagórek). Wieś za The Hill (za Pagórkiem). Słowo over oznacza tu ‘po drugiej stronie, za’; hill patrz The Hill.

Bywater (Skibniewska Nad Wodą; Łoziński Przywodzie). Wieś położona nad wielkim stawem, który rozlewał się szeroko w poprzek nurtu rzeki The Water (Woda). Element by- oznacza tutaj ‘przy-, nad-‘. Słowo water to po angielsku ‘woda’ (tutaj użyto tego słowa by nazwać rzekę). Wieś ta była najznaczniejszą w okolicy - to tu znajdowała się słynna gospoda The Ivy Bush (Skibniewska, Łoziński: Pod Bluszczem).

Three Farthing Stone (Skibniewska, Łoziński Kamień Trzech Ćwiartek). Kamień znacznych rozmiarów, wyznaczający miejsce zetknięcia się granic trzech spośród Ćwiartek: Zachodniej, Południowej i Wschodniej. Tłumaczenie dosłowne.

 

Zmierzamy teraz na zachód i północ, ku Michel Delving.

 

Needlehole (Skibniewska Świerkowy Dwór; Łoziński Igla Dziura). Ciekawa i nigdzie nie wyjaśniona przez Tolkiena nazwa. Dosłownie needlehole to ‘igielne ucho’ (needle ‘igła’ + hole ‘dziura’ ale także ‘nora’ - porównaj: In a hole in the ground there lived a hobbit czyli: W pewnej norze ziemnej mieszkał sobie pewien hobbit - H 5). W Anglii spotykamy nazwę miejscową Needles (na Wyspie Wight) - nawiązuje ona do iglicy kamiennej, czyli dolmenu, który znajduje się w tej miejscowości. Ten trop wydaje się błędny. Ucho igielne jest jak wiemy niewielkich rozmiarów i trudno czasami przewlec przez nie nić - może nazwa Needlehole w żartobliwy sposób nawiązuje do maleńkości tej miejscowości, złego stanu drogi (utrudniony przejazd lub dojazd). Może wreszcie jest to zniekształcenie nazwy Nettlehole ‘dziura pełna pokrzyw’ (nettle to ‘pokrzywa’). W Anglii jest kilka nazw z tym botanicznym elementem: Nettlestone, Nettlebed, etc.

Nobottle (Skibniewska Bezpiwie/Nowosioło; Łoziński Nowa Wieś). Choć nazwa kojarzy się Anglikowi/Hobbitowi z brakiem butelek piwa (no bottle to ‘brak butelek’), to nazwa pochodzi od OE niowe ‘nowy’ + botl ‘(obszerna) siedziba, domostwo, mieszkanie’ - TC 199-200 - (wariant słowa bold, od którego pochodzi współczesne słowo build ‘budować’; patrz też holbytla). Jakieś 35 mil na południe od Oksfordu, w Northamptonshire, znajduje się miejscowość o identycznej nazwie. Tłumaczenie pani Skibniewskiej było błędne i odpowiadało pierwszemu skojarzeniu; dopiero poprawiona forma - Nowosioło (Wydawnictwo MUZA) oddaje właściwy sens nazwy. Podobnie tłumaczenie Nowa Wieś pana Łozińskiego.

Tighfield (Skibniewska Tighfield; Łoziński Postronek). Oto, co w TC, pisze na temat tej nazwy i zawartego w niej elementu tigh sam Profesor Tolkien: zamiarem moim było użyć tu pewne archaiczne słowo oznaczające ‘linę, powróz’ (...). Znajdowała się tutaj ‘chata powroźnicza’ (ang. ‘rope-walk’), czyli warsztat powroźnika. (...) Taki ‘rope-walk’ (znany w Anglii od siedemnastego wieku) zawdzięcza swą nazwę specyficznemu sposobowi rozwieszania powrozów na ramach (...) (TC 207-208). Mamy zatem do czynienia ze słowami tigh ‘lina, powróz’ i field ‘pole’. W miejscowości tej mieszkał wujek Sama Gamgee, Andy Powroźnik. Zdaniem Karen Wynn Fonstad (AM 69) Tighfield musiało znajdować się w Zachodniej Ćwiartce - podobnie zresztą, jak i Gamwich (patrz niżej).

Gamwich (Skibniewska Gamwich; Łoziński Gady). Wieś rodzinna rodu Gamgee. Zdaniem C.W. Fonstad miała znajdować się w pobliżu Tighfield - łatwo bowiem dochodziło do migracji między tymi dwiema osadami (patrz historia rodziny Gamgee ­- III 500). Na nazwę składają się dwa elementy: gam(e) ‘dzika zwierzyna, łącznie z ptactwem i rybami, na którą urządza się polowania w celu zdobycia pożywienia lub dla sportu i zysku’ + -wich ‘wioska, sioło’ (archaicznie). Wiemy jak brzmiała ta nazwa w oryginale Czerwonej Księgi (w języku Sóval Phárë) - Galabas. Mamy tu do czynienia z westrońskimi odpowiednikami słów game i wick (wich) - są to: galab ‘zwierzyna’ i bas ‘sioło’. Od nazwy tej miejscowości wzięło się nazwisko Gamgee. Ponieważ Gamwich czytano jak Gammidge (coś jak [gamidż]), od tej nazwy miejscowej utworzono nazwisko Gammidgy, które w potocznej wymowie uległo redukcji do Gamgee (czytaj jak [gamdżi] z akcentem na ostatniej samogłosce) - patrz III 552.

Greenholm (Skibniewska Greenholm; Łoziński Zielone Piaski). Z Greenholm na Dalekich Wzgórzach (Greenholm on the Far Downs) - III 494 (w polskim tłumaczeniu brak wzmianki o wzgórzach) - pochodził Fastred, mąż Elanor z domu Gamgee. Znajdujemy tę nazwę również w drzewie genealogicznym (III 500). Miejscowość ta leży zatem u zachodnich granic Zachodniej Ćwiartki. Przymiotnik green to ‘zielony’. Bardzo ciekawa jest cząstka holm. Spotykamy to archaiczne, staroangielskie słowo w kilku nazwach miejscowych na obszarze Anglii: Holme (7 takich miejscowości), Holmpton - PN 307. Pochodzi ono od OE holm ‘nizinne, płaskie tereny nadrzeczne, błonia, łąka nad rzeką’. Zatem etymologia całkiem jasna.

Michel Delving (Skibniewska Michel Delving; Łoziński Wielkie Ryty). Centralny ośrodek hrabstwa Shire. Archaizm angielski michel (< OE micel) oznacza ‘wielki’. Delving to również archaizm oznaczający ‘prace ziemne, wykopy’. Jest to nawiązanie wprost do charakterystycznego budownictwa hobbitów - nor ziemnych. Miasteczko to położone jest pośród White Downs (Białych Wzgórz), które sprzyjały takim przedsięwzięciom. Michel Delving jest siedzibą Burmistrza i to tu co siedem lat na Wolnym Jarmarku odbywały się wybory na ten nobliwy urząd.

Little Delving (Skibniewska Little Delving; Łoziński Małe Ryty). Słowo little to ‘mały’ - użyte tu dla odróżnienia od Michel Delving. Delving - patrz Michel Delving.

 

Powracamy na wschód Ćwiartki Zachodniej ku krainie rodziny Tuków - Tookland.

 

Waymeet/Waymoot [7] (Skibniewska Rozstaj/Rozstaje; Łoziński Rozdroże). Wieś w miejscu, gdzie spotykają się trzy drogi - stąd i prosta etymologia: way ‘droga, gościniec’ + meet ‘spotkanie (arch.)’ (< ME moot - i dlatego na mapie Waymoot). Wszystkie tłumaczenia są właściwe, choć podkreślają one fakt rozchodzenia się dróg, nie zaś ich schodzenia się.

Whitwell (Skibniewska Białe Źródło; Łoziński Biała Woda). Nazwa wzmiankowana jedynie w III 44. Peregrin Tuk przedstawiając się Bergilowi w Minas Tirith mówi: Ojciec mój gospodaruje nad Białym Źródłem, pod Tukonem, w Shire (My father farms the lands round Whitwell near Tuckborough in the Shire - ang. III 35) Cząstka whit- jest częstym skróceniem słowa white ‘biały’ w nazwach osobowych (np. Whitlock) i miejscowych (np. Whitley). Zwykle w angielskich nazwach miejscowych jest ona związana z kolorem gleby. Drugi element, well, oznacza ‘źródło, strumień’ (TC 200). Przewodnik pocztowy wymienia pięć miejscowości o tej nazwie na terenie Anglii. Czy Whitwell to nazwa wsi, czy też może innej jednostki topograficznej? K.W. Fonstad (The Atlas of Middle-earth) umieszcza Whitwell w miejscu, gdzie stykają się droga z Tookbank i droga do Longbottom (na mapie Część Shire’u widzimy tam kilka domostw).

Tuckborough (Skibniewska Tukon; Łoziński Tuczyn). Wieś znacznych rozmiarów, zaliczana do najstarszych osad w Shire (I 23) - centralna miejscowość krainy Tuków - Tookland. Etymologia jest prosta: Tuck to zniekształcona forma nazwiska rodu thanów Shire’u - Tuk (tak we Wspólnej Mowie; w angielskim Władcy Pierścieni -Took, w polskim wydaniu -Tuk). Drugi element nazwy to -borough ‘wieś, miasteczko (obronne), otoczone murem lub ogrodzeniem’ (podobnie jak inne warianty tej angielskiej końcówki: -bury, -burgh, pochodzi ona od OE burh o podobnym znaczeniu).

Tookbank (Skibniewska Tukowa Skarpa; Łoziński Tuczny Brzeg). Miejscowość tę znajdziemy tylko na mapie Części Shire’u. Moim zdaniem to tu znajdowały się Great Smials (Wielkie Smajale). Took - patrz Tuckborough. Słowo bank to po angielsku ‘zbocze, skarpa’, również ‘brzeg rzeki’ - tutaj jednak nie mamy do czynienia z żadnym ciekiem wodnym. Skarpa to doskonałe miejsce do budowy hobbickich smials.

Great Smials (Skibniewska, Łoziński Wielkie Smajale). Siedziba rodowa Tuków. Angielskie great znaczy ‘wielki’. Hobbickie słowo smial (nie jest to słowo ze Wspólnej Mowy, a termin z pierwotnego języka Hobbitów). W TC, na stronie 215, Profesor Tolkien wyjaśnia, że taką oto formę przybrałoby staroangielskie słowo smygel ‘nora ziemna’, gdyby przetrwało do naszych czasów we współczesnej angielszczyźnie. W rzeczywistym języku Hobbitów smial (< OE smygel) ma postać trân (< trahan) - patrz III 550. Smajale (taką formę wybrali polscy tłumacze) to obszerne, rozgałęzione korytarze podziemne (I 23).

 

Tak to przedstawia się nam toponomastyka Zachodniej Ćwiartki. Pozostało jedynie przyjrzeć się nazwom rzek i stawów.

 

The Water (Skibniewska, Łoziński Woda). Główna rzeka Shire’u, dopływ rzeki Baránduin (S, po angielsku/hobbicku Brandywine - III 553). Nazwa powstała jeszcze podczas pisania Hobbita i należy do nazw typu: The Hill, Bywater, Hobbiton.

Bywater Pool (Skibniewska Staw nad Wodą, Łoziński Staw na Wodzie). Zbiornik wodny na rzece The Water. Nad nim leżała wieś Bywater. Słowo pool oznacza ‘staw, sadzawkę’. Niewykluczone, że jest to staw sztucznie utworzony - spiętrzona woda wprawiała by wtedy młyny wodne w ruch. Według mapy Części Shire’u pośrodku Bywater Pool znajdowała się zamieszkała wyspa. Obu polskim tłumaczeniom brak konsekwencji - jeśli wieś Bywater to po polsku Nad Wodą/Przywodzie, to staw Bywater powinien nazywać się Staw Nadwódzki/Staw Przywódzki - wszak nazwa stawu pochodzi od nazwy miejscowości.

Rushock Bog (Skibniewska Tatarakowe Bagnisko/Bagnisko, Łoziński Sitowe Moczary). Słowem bog Anglicy określają podmokłą ziemię, bagniska. Nazwa miejscowa Rushock występuje w Anglii niedaleko Droitwich i w Herefordshire. Pierwszy jej element - rush - oznacza ‘sitowie’. Więcej kłopotów sprawia drugi element tej nazwy. James Johnson, autor PN, ma wątpliwości, czy końcówkę -ock należy łączyć ze słowem cock ‘sterta, kopczyk’, czy też z OE hop(p) ‘szczyt wzgórza pokryty sitowiem’ (PN 425). Można się domyślać, że nazwa bagniska pochodzi od nazwy jakiegoś Rushock - może płaskiego wzgórza pośrodku tych podmokłych gruntów, pokrytego sitowiem - wyglądałoby ono jak wyspa. Patrząc na mapę widzimy, że nurt Wody rozchodzi się w dwie strony wokół jakiegoś wzniesienia. Wody rzeki rozlewają się tworząc owe bóg.

 

II. NAZWY MIEJSCOWE W PÓŁNOCNEJ ĆWIARTCE

 

Północna Ćwiartka, to teren najrzadziej zasiedlony. Jest to wina surowego klimatu. Karen Wynn Fonstad w The Atlas of Middle-earth (str. 69) charakteryzuje Północną Ćwiartkę jako obszar chłodniejszy i bardziej suchy od pozostałych części Shire’u.

 

Bindbale Wood (Skibniewska Błędny Las, Łoziński Gęsty Las). Występuje tylko na Mapie części Shire’u (I 36). Nazwa Bindbale zdaje się składać z dwóch elementów: bind ‘związać, spętać, opasać’ + bale ‘bela (np. bawełny)’. Jest to być może żartobliwe nawiązanie do niezwykłej gęstości tego lasu, choć sama forma nazwy może nawiązywać do angielskich toponimów Binfield, Binbrook, Binstead (z charakterystyczną cząstką bin- pochodzącą od OE binnan ‘pośród, wśród’ > ME byn).

Oatbarton (Skibniewska Oatbarton, Łoziński Owsisko). Na mapie Części Shire’u mamy tylko drogę do Oatbarton. Sama nazwa ma jasną etymologię: oat to ‘owies’; Barton to nazwa miejscowa niedaleko od Warwick (mieszkała tu Edith Bratt - przyszła żona J.R.R.T.) - jest to uproszczenie złożenia barn-town (< OE bere-tún) ‘ogrodzony spichlerz na ziarno zbóż, umocniona farma’ - barn zaś to ‘stodoła’. Zatem Oatbarton to miejscowość, gdzie znajdował się niegdyś wielki spichlerz na owies, wspólny skład okolicznych farmerów.

Greenfields (Skibniewska Zielone Pola, Łoziński Łąki). Miejsce wielkiej (według pojęć Hobbitów) i zwycięskiej bitwy z goblinami w 1147 roku ery Shire’u (I 22, III 368). W III 368 czytamy, że Greenfields znajduje się w Północnej Ćwiartce. K. W. Fonstad miejsce to (nie wiemy czy to nazwa wsi, czy okolicy) umieszcza na przedłużeniu drogi do Oatbarton u wschodnich granic Shire’u. Etymologia: green ‘zielony’ + fields ‘pola’.  

Long Cleeve (Skibniewska Long Cleeve, Łoziński Długi Wykop). Siedziba rodowa „północnych” Tuków (III 498). Zapewne w Północnej Ćwiartce. Słowo ang. long oznacza ‘długi’; cleeve pochodzi być może od OE cleof, clif ‘klif, skalista ściana, zbocze’. Cząstka ta jest częsta w angielskich nazwach miejscowych (np. Cleeve Prior, Bishop’s Cleeve, Clee, Cleveland- PN 206). K.W. Fonstad umieszcza Long Cleeve nad rzeką Wodą trochę na południe od North Moors (Północnych Wrzosowisk - I 21).

Hardbottle (Skibniewska Hardbottle/Kamienne Sioło, Łoziński Twarda Wieś). Siedziba Bracegirdlów. Cząstka bottle- występuje w angielskich nazwach miejscowych. Pochodzi od OE botl, wariantu słowa bold (od którego pochodzi współczesne słowo build ‘budować’). Oznacza ono ‘(obszerną) siedzibę, mieszkanie’ (TC 199-200). Jak pisaliśmy przy okazji nazwy Nobottle, nie ma nic wspólnego z bottle ‘butelka’. Tolkien wyjaśnia (TC 200), że pierwszy element nazwy - hard tu: ‘twardy’ - wiąże się z drążeniem norek w skale albo budowaniem domów z kamienia (wszak Północna Ćwiartka należała do skalistych).

 

III. NAZWY MIEJSCOWE W POŁUDNIOWEJ ĆWIARTCE

 

Południowa Ćwiartka to również teren rzadko zasiedlony (przynajmniej tak to wygląda w świetle znanych nam nazw). Jest to ziemia żyzna i urodzajna, osłonięta przed chłodem z północy (Karen Wynn Fonstad w The Atlas of Middle-earth, str. 69). Najważniejsze uprawy to ziele fajkowe.

 

Longbottom (Skibniewska Longbottom, Łoziński Długa Dolina). Ojczyzna najlepszego ziela fajkowego i rodziny Hornblowerów. Cząstka -bottom - znamy ją już z nazwy Willowbottom (NE 7, str. 18) - to ‘dolina, szczególnie jej czoło czy wewnętrzny koniec’ (TC 202). W Anglii występuje ona całkiem często (również w pochodzących od nazw miejscowych nazwiskach - np. Ramsbottom - TC 202). Słowo long ‘długi’ może świadczyć o tym, że Longbottom leżało w dolinie rzecznej (zapewne wyschniętej rzeki).

Pincup (Skibniewska Igielniczka, Łoziński Naparstek). Nazwa bardzo enigmatyczna. Sam Tolkien nigdzie - jak mi się zdaje - nie wyjaśnił jej etymologii. Nie znajduję też takiej nazwy w Place Names of England and Wales Jamesa Johnsona. Czy jest to jakieś żartobliwe złożenie pin ‘szpilka’ i cup ‘filiżanka, kubek’? A może znajdujemy tu słowo pine ‘sosna; bór’? Nie wiem. W dostępnych mi źródłach nie znajduję żadnej nazwy rośliny, przedmiotu, etc. o nazwie pincup. ‘Naparstek’ to po angielsku thimble.

Sackville (Skibniewska Sackville, Łoziński Saków). Siedziba rodowa Sackville’ów, a później Sackville-Bagginsów (patrz L 214 w tym numerze Simbelmýnë). K.W. Fonstad umieszcza Sackville w Południwej Ćwiartce pisząc: innej wsi - Sackville - związanej z rodziną Sackville-Bagginsami Tolkien nigdy nie wzmiankował w swoich pismach. Użył tej nazwy jedynie jako nazwiska, ale wydaje się logiczne, że musiała istnieć też wieś Sackville, gdzie zamieszkiwałaby część rodziny Sackville-Bagginsów (AM 69). Ponieważ Sackville-Bagginsowie posiadali w Południowej Ćwiartce plantacje fajkowego ziela, możliwe, że wieś Sackville też była tam zlokalizowana. Tom Shippey w The Road to Middle-earth sugeruje, że ta gałąź rodziny Bagginsów wysuwając roszczenia do siedziby rodowej Bag End, nawiązywali do tej ostatniej w swoim nazwisku. Przecież Bag End to w Anglii potocznie Cul-de-sack (patrz hasło Bag End). Drugi element, czyli -ville, to końcówka częsta we francuskich nazwach miejscowych, która oznacza ‘wieś’. Odsyłam czytelników zainteresowanych szczegółami do tej fundamentalnej pracy.

*

Tak przedstawiają się nam nazwy miejscowe w Shire. Jak widzimy, wśród nazw Shire’u jedne przynależą do miejscowości dokładniej opisanych w pismach J.R.R. Tolkiena (jak Bag End, Crickhollow czyBamfurlong), inne (jak Pincup, Willowbottom) znajdujemy tylko na Mapie części Shire’u (I 36), jeszcze inne nie zmieściły się na niej, ale wzmiankuje się je w toku opowieści (Hardbottle, Tighfield), albo znajdujemy je w Dodatkach (Greenholm).

 


[1] Toponomastyka to nauka o nazwach miejscowych.

[2] Bardach J., i in. Historia ustroju i prawa polskiego, PWN 1993, str. 19.

[3] Kostorz R. T. Szkice z dziejów Zabrza, w: Kroniki miasta Zabrza nr 17/1993, str. 13.

[4] W oryginale ‘county-town’- przyp. tłum.

[5] O etymologii tej nazwy przeczytacie w artykule Carla F. Hostettera The King’s Letter... w VT nr 31, na stronie 21-22.

[6] używamy tu następujących skrótów: ME średnioangielski, OE staroangielski, OS starosaksoński, OFris starofryzyjski, ON staronorweski, OIr staroirlandzki, OHG staro-wysoko-niemiecki.

[7] Na mapie A Part of The Shire w angielskim The Lord of the Rings.