Amfibole (aktynolit, tremolit i glaukofan)

Amfibole są jedną z najważniejszych grup krzemianów łańcuchowych, odgrywającą kluczową rolę w petrologii skał metamorficznych. Podczas gdy ich odmiany glinonośne (takie jak hornblenda) krystalizują powszechnie w środowisku magmowym, zmiana warunków ciśnienia (P) i temperatury (T) wymusza ich przeobrażenie w odmiany metamorficzne. Powstawanie tych minerałów jest ściśle powiązane ze składem chemicznym skały macierzystej (protolitu) – od skał zasadowych (maficznych) po skały węglanowo-krzemianowe. Ze względu na swoją stabilność w określonych zakresach P-T, metamorficzne amfibole pełnią funkcję minerałów wskaźnikowych. Pozwalają one odtworzyć historię ewolucji geologicznej kompleksów skalnych i przyporządkować je do konkretnych facji metamorfizmu: od nisko- i średniotemperaturowej facji zieleńcowej po wysokociśnieniową fację łupków błękitnych. Do najważniejszych i najbardziej charakterystycznych przedstawicieli tej grupy należą: aktynolit oraz tremolit – minerały z szeregu izomorficznego, reprezentatywne dla metamorfizmu stopnia niskiego do średniego, oraz glaukofan – sodowy amfibol wskaźnikowy dla stref subdukcji i metamorfizmu wysokociśnieniowego.

Tremolit (Ca₂Mg₅[Si₈O₂₂](OH)₂) i aktynolit (Ca₂(Mg,Fe)₅[Si₈O₂₂](OH)₂) są przedstawicielami ciągłego szeregu izomorficznego tremolit – aktynolit – ferroaktynolit. Człony pośrednie nazwane aktynolitem zawierają od 20% do 80% członu ferroaktynolitowego. Zwykle zawierają one nieznaczne domieszki MnO, TiO₂, Al₂O₃, Fe₂O₃ oraz Na₂O. Aktynolit tworzy ponadto nieciągły szereg izomorficzny z hornblendą.

Występowanie

Występowanie aktynolitu i tremolitu jest ściśle związane ze skałami metamorficznymi i warunkami facji zieleńcowej oraz amfibolitowo-hornfelsowej. Tremolit powstaje głównie w wyniku metamorfizmu skał węglanowo-krzemianowych (np. dolomitów krzemionkowych), natomiast aktynolit tworzy się przez przeobrażenie maficznych skał magmowych (bazaltów, gabr).

Powszechnie występują w łupkach aktynolitowych, łupkach amfibolitowych oraz zieleńcach. Bywają również obecne w łupkach plamistych związanych z metamorfizmem kontaktowym, w serpentynitach oraz sporadycznie w miarolach skał magmowych. W Polsce znane są m.in. z Grodziszcza k. Ząbkowic Śląskich, Rędzin oraz z bloku krystalicznego Karkonoszy i Gór Izerskich.

Szczególną, zbitą odmianą aktynolitu i tremolitu jest nefryt. Jest to skała o barwie najczęściej zielonej – od jasnozielonej, przez szmaragdową, aż po ciemnozieloną i niemal czarną. Odznacza się twardością 6–6,5 w skali Mohsa oraz wyjątkowo dużą zwięzłością i odpornością na rozbicie, co czyni go jednym z najtrudniejszych do zniszczenia materiałów skalnych na Ziemi. Wyjątkowe właściwości mechaniczne nefrytu powstają w wyniku asfaliowania (sfilcowania) – procesu polegającego na gęstym, bezładnym przeplataniu się jego mikroskopijnych, włóknistych lub pręcikowych osobników.

Najbardziej znane polskie wystąpienie nefrytu znajduje się w okolicach Jordanowa Śląskiego (w Masywie Ślęży na Dolnym Śląsku), gdzie występuje on na kontakcie skał serpentynitowych z intruzjami granitoidowymi. Ze względu na swoje walory estetyczne i wytrzymałość, nefryt od tysiącleci był wykorzystywany do produkcji narzędzi i broni, a obecnie cieszy się wielkim uznaniem w jubilerstwie oraz rzeźbiarstwie. Jest również jedną z dwóch odmian mineralnych (obok żadeitu) określanych wspólną nazwą handlową żad.

Glaukofan (Na₂(Mg₃Al₂)Si₈O₂₂(OH)₂) jest sodowym amfibolem alkalicznym. Skład chemiczny amfiboli alkalicznych jest bardzo urozmaicony i tworzy szeregi izomorficzne m.in. z ferroglaukofanem oraz riebekitem. W ich strukturze w miejscu Na⁺ pojawiać się może K⁺, a także znaczne domieszki tytanu, manganu oraz litu.

WYSTĘPOWANIE

Glaukofan jest kluczowym minerałem wskaźnikowym dla warunków metamorfizmu wysokociśnieniowego i niskotemperaturowego (strefy subdukcji). Występuje niemal wyłącznie w skałach metamorficznych – stanowi główny składnik łupków glaukofanowych (błękitnych) oraz pojawia się w eklogitach, a sporadycznie także na pograniczu facji zieleńcowej. Powstaje w wyniku przeobrażenia maficznych skał magmowych (bazaltów i gabr) wciskanych w głąb Ziemi w strefach zderzeń płyt tektonicznych.

W Polsce glaukofan należy do minerałów rzadkich. Jego obecność stwierdzono m.in. w łupkach zieleńcowych i glaukofanowych Gór Kaczawskich (np. w rejonie Lubiechowej) oraz w łupkach chlorytowych i mikowych osłony krystalicznej plutonu Karkonoszy (w Karkonoskim Parku Narodowym oraz Rudawach Janowickich).