APLITY

Aplity (ang. aplites) – grupa jasnych, leukokratycznych skał żyłowych (hipabyssalnych), charakteryzujących się teksturą fanerokrystaliczną (jawnokrystaliczną), równokrystaliczną i drobnokrystaliczną (kryształy zazwyczaj poniżej 1 mm). Czasami mają teksturę cukrowatą. Nazwa wywodzi się z języka greckiego, w którym słowo aplos oznacza „prosty” lub „pojedynczy”, co nawiązuje do ich prostego, ubogiego w minerały ciemne składu mineralnego. Cechą diagnostyczną aplitów jest ich jasna barwa (biała, jasnoszara, różowawa lub beżowa), niemal całkowity brak minerałów maficznych oraz charakterystyczna struktura mozaikowa, wynikająca z gwałtownego, niemal jednoczesnego krzepnięcia składników w warunkach szybkiego spadku ciśnienia i ucieczki substancji lotnych, przez co ksenomorficzne kryształy ściśle do siebie przylegają.

Z chemicznego i petrogenetycznego punktu widzenia aplity są skałami o charakterze kwaśnym lub alkalicznym, powiązanymi z końcowymi etapami krystalizacji magm granitoidowych lub sjenitowych. Proces ich powstawania wykazuje duże podobieństwo do krzepnięcia mieszanin eutektycznych. Są bogate w krzemionkę oraz alkalia, przy jednoczesnym silnym zubożeniu w żelazo i magnez. Zazwyczaj tworzą cienkie żyły wewnątrz lub w pobliżu dużych intruzji plutonicznych.

Głównymi składnikami aplitów są kwarc, skalenie potasowe (często z mikropertytową strukturą) oraz kwaśne plagioklazy. Minerały ciemne (takie jak biotyt czy amfibole) występują wyłącznie w ilościach akcesorycznych i niezwykle rzadko pojawiają się w znaczących ilościach. Pod względem chemicznym i strukturalnym aplity wykazują bliskie pokrewieństwo z porfirami kwarcowymi, granofirami i felsitami. Sporadycznie w ich obrębie mogą pojawiać się pojedyncze fenokryształy skaleni.

Jako minerały akcesoryczne powszechnie występują: granaty (np. almandyn), cyrkon, apatyt, tytanit oraz miejscami turmalin. Ze względu na leukokratyczny charakter i specyficzne warunki krystalizacji, aplity rzadko ulegają silnym procesom wtórnego przeobrażenia, jednak w strefach kontaktowych podlegają niekiedy słabej serycytyzacji oraz kaolinizacji skaleni. Często występują w bliskim sąsiedztwie lub w formie stref przejściowych z gruboziarnistymi pegmatytami, a lokalnie poprzez stopniowy wzrost zawartości kwarcu mogą przechodzić bezpośrednio w czyste żyły kwarcowe.

Podział aplitów opiera się głównie na ich składzie mineralnym oraz powiązaniu genetycznym z macierzystymi skałami plutonicznymi:

• Aplit granitowy (granitoaplit) – najbardziej powszechna odmiana, zbudowana niemal wyłącznie z kwarcu, skalenia potasowego (mikroklinu, ortoklazu lub mikropertytu) oraz plagioklazu bogatego w Na (albitu-oligoklazu), przy śladowym udziale minerałów ciemnych.
• Aplit sjenitowy (sjenitoaplit) – odmiana alkaliczna bogata w skaleń potasowy, z niewielkim udziałem plagioklazów i całkowitym brakiem lub minimalną ilością kwarcu.
• Aplit granodiorytowy – odmiana zawierająca znaczniejsze ilości plagioklazów obok kwarcu i skalenia potasowego, genetycznie powiązana z intruzjami granodiorytowymi.
• Aplity alkaliczne (sjenitowo-granitowe) – odmiany występujące w kompleksach skał zasadowych i alkalicznych, charakteryzujące się obecnością skaleni alkalicznych i podrzędnych foidów lub plagioklazów sodowych.

Występowanie

Aplity występują w postaci regularnych żył, sieci drobnych żyłek w formie dendrytów, gniazd oraz form żyłowych o ostrych granicach. Miąższości żył aplitowych mają od kilku centymetrów do wielu metrów. Żyły przecinają zarówno otaczające skały plutoniczne (np. granity), jak i starsze skały otoczenia intruzji. Aplity rzadziej formują większe pnie (stocki) lub gniazda wewnątrz masywów. Są klasycznym przykładem kwaśnych produktów późnomagmowych.

W Polsce wystąpienia aplitów są związane z głównymi masywami granitoidowymi Dolnego Śląska, Sudetów i Tatr (m.in. w masywie karkonoskim, plutonie Strzegom-Sobótka, masywie Strzelina oraz w masywie kłodzko-złotostockim), gdzie tworzą jasne żyły w granitoidach i skałach otaczających.