OBSYDIAN

Obsydian to kwaśna (rzadziej obojętna) skała magmowa wylewna zbudowana niemal wyłącznie ze szkliwa wulkanicznego (powyżej 80–90% objętości skały). Ze względu na brak uporządkowanej struktury krystalicznej oraz zmienny skład chemiczny nie jest minerałem w rozumieniu klasyfikacji IMA, lecz mineraloidem i skałą amorficzną. Pod względem chemicznym odpowiada najczęściej ryolitom (zawartość SiO2 zazwyczaj w granicach 70–75%), rzadziej ryodacytom, dacytom lub trachitom.

Obsydian - przełam muszlowy
Fig. 1. Obsydian z charakterystycznym przełamem muszlowym i silnym połyskiem szklistym

Według zaleceń podkomisji ds. systematyki skał magmowych Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych (IUGS) (Le Maitre ), skał bogatych w szkliwo nie klasyfikuje się na podstawie składu modalnego w trójkącie QAPF (z uwagi na brak wykrystalizowanych faz mineralnych), lecz na podstawie składu chemicznego w diagramie klasyfikacyjnym TAS (Total Alkali vs. Silica – suma alkaliów Na2O + K2O względem krzemionki SiO2) (Fig. 2). W zależności od pola na diagramie TAS wyróżnia się m.in. obsydian ryolitowy, dacytowy czy trachitowy.

Klasyfikacja skał wulkanicznych TAS
Fig. 2. Chemiczna klasyfikacja TAS (Total Alkali – Silica) wulkanicznych skał magmowych wg IUGS (Le Maitre ; Winter ); typowe obsydiany zajmują pola R, T lub O3. Objaśnienia symboli pól: Pc – pikrobazalty; B – bazalty; O1 – bazaltowe andezyty; O2 – andezyty; O3 – dacyty; R – ryolity alkaliczne i ryolity; S1 – trachybazalty; S2 – trachyandezyty (maugearyty i shoshonity); S3 – trachyandezyty (benmoreity i latyty); T – trachity alkaliczne i trachity; U1 – bazanity lub tefryty (nazwa bazanit stosowana przy normatywnym oliwinie > 10%, w przeciwnym razie tefryt); U2 – fonotefryty; U3 – tefryfonolity; Ph – fonolity; F – foidyty.

Geneza i warunki powstawania

Obsydian powstaje w wyniku gwałtownego przechłodzenia (hartowania) bardzo lepkiej, bogatej w krzemionkę i ubogiej w składniki lotne (głównie H2O, poniżej 1% wag.) lawy w warunkach subaeralnych lub subakwalnych. Ekstremalnie wysoka lepkość kwaśnego stopu magmowego w połączeniu z szybkim spadkiem temperatury całkowicie hamuje dyfuzję jonów oraz procesy nukleacji (zarodkowania) i wzrostu kryształów, prowadząc do zestalenia stopu w postaci bezpostaciowego szkliwa.

Z tego względu obsydiany są niemal wyłącznie skałami młodymi geologicznie (głównie kenozoicznymi, szczególnie czwartorzędowymi i neogeńskimi). Szkliwo wulkaniczne jest termodynamicznie nietrwałe i w skali czasu geologicznego ulega procesowi odszklenia (dewitryfikacji), przechodząc stopniowo w drobnokrystaliczny agregat kwarcu (krystobalitu) i skaleni alkalicznych.

CECHY MAKROSKOPOWE

  • Tekstura i struktura tekstura szklista (hialinowa), czasem z nielicznymi mikrolitami lub krystalitami (tzw. globulity, trichity), niekiedy z pojedynczymi fenokryształami kwarcu, sanidynu lub biotytu (porfiroobsydian); struktura zbita, masywna, często fluidalna (smużysta)
  • Barwa najczęściej smolistoczarna, ciemnoszara lub brunatna (spowodowana obecnością submikroskopowych wrostków magnetytu, illmenitu oraz żelaza w strukturze szkliwa), rzadziej czerwonawa (domieszki hematytu), zielonkawa lub bezbarwna (w cienkich odłupkach przeświecająca na brzegach)
  • Przełam wybitnie muszlowy, o bardzo ostrych krawędziach (wykorzystywany w epoce kamienia do wyrobu narzędzi)
  • Połysk silny, szklisty
  • Twardość 5,0–5,5 (w skali Mohsa)
  • Gęstość 2,35–2,60 g/cm³

ODMIANY TEKSTURALNE I ZJAWISKA WTÓRNE

W obrębie obsydianów wyróżnia się szereg charakterystycznych odmian związanych z procesami syn- i postwulkanicznymi:

  • Obsydian śnieżny (śnieżynkowy) – zawiera białe lub jasnoszare, promieniste skupienia krystaliczne (tzw. sferolity) zbudowane z krystobalitu i skaleni alkalicznych, stanowiące efekt lokalnej, wtórnej dewitryfikacji szkliwa (wtórna rekrystalizacja szkliwa).
  • Obsydian mahoniowy – charakteryzuje się czerwonobrunatnymi smugami i plamami na czarnym tle, wynikającymi z lokalnego utlenienia żelaza i wytrącenia rozproszonego hematytu w trakcie płynięcia lawy.
  • Obsydian opalizujący (tęczowy, złocisty, srebrzysty) – wykazuje efekty optyczne (iryzację lub jedwabisty połysk) wywołane dyfrakcją i odbiciem światła na zorientowanych fluidalnie nanokryształach magnetytu, piroksenów lub mikropęcherzykach gazu.
  • Łzy Apaczów (marekanit) – zaokrąglone, kuliste lub owalne jądra niezmienionego, ciemnego obsydianu tkwiące w masie uwodnionego i spękanego szkliwa wulkanicznego (perlitu).
Obsydian śnieżny
Fig. 3. Obsydian śnieżny z wyraźnymi białymi sferolitami krystobalitowo-skaleniowymi na tle czarnego szkliwa; lokalizacja nieznana

SKAŁY SZKLISTE POKREWNE (PERLIT I SMOŁOWIEC)

W zależności od stopnia uwodnienia szkliwa wulkanicznego w procesach diagenetycznych lub hydrotermalnych, obsydian przechodzi w inne skały szkliste:

Perlit – kwaśne szkliwo wulkaniczne zawierające 2–5% wag. wody związanej w strukturze (wtórnie uwodniony obsydian). Odznacza się barwą szarą, srebrzystoszarą lub zielonkawą, tłustym lub perłowym połyskiem oraz charakterystyczną teksturą perlitową – systemem koncentrycznych, kulistych spękań kontrakcyjnych powstałych w wyniku zmian objętości podczas hydratacji szkliwa. Po gwałtownym podgrzaniu do temp. około 850–1000°C woda gwałtownie odparowuje, powodując kilkunastokrotne spęcznienie skały (perlit ekspandowany stosowany w budownictwie i ogrodnictwie).

Smołowiec (pichstein) – wulkaniczna skała szklista o wysokiej zawartości wody (od 5% do nawet 10% wag.), odznaczająca się charakterystycznym, matowym lub smołowatym (żywicznym) połyskiem, ciemną barwą (czarną, brunatną, ciemnozieloną) oraz mniejszą kruchością i słabiej zaznaczonym przełamem muszlowym niż obsydian.

Występowanie

Obsydiany występują w obrębie młodych prowincji wulkanicznych związanych ze strefami subdukcji, łukami wyspowymi oraz ryftami kontynentalnymi, tworząc najczęściej potoki lawowe (kopuły ryolitowe) lub brzegi i stropowe partie grubych pokryw lawowych, gdzie chłodzenie zachodziło najszybciej. Klasyczne wystąpienia znane są m.in. z Wysp Liparyjskich (Lipari, Vulcano) i Sardynii (Monte Arci) we Włoszech, wyspy Milos w Grecji, Islandii, Armenii, Turcji (Kapadocja), Ameryki Północnej (Kalifornia, Oregon, Yellowstone) oraz Meksyku.

W Europie Środkowej obsydiany i perlity występują w obrębie neogeńskiego (mioceńskiego) łuku wulkanicznego Karpat Wewnętrznych – przede wszystkim w Górach Tokajsko-Slańskich na pograniczu Słowacji (rejon miejscowości Viničky, Brehov) i Węgier (okolice Tolcsvy i Erdőbénye). W Polsce skały te występują in situ wyłącznie jako niewielkie ksenolity w bazaltoidach. Dobrą lokalizacją na poszukiwania obsydianu jest kamieniołom Szwedzkie Szańce w Lutyni koło Lądka-Zdroju. W epoce kamienia łupanego obsydiany słowacko-węgierskie były masowo importowane na teren Małopolski i Śląska. Takie artefakty archeologiczne są dziś ważnym wskaźnikiem dalekosiężnych kontaktów handlowych w neolicie.

Bibliografia

  • Bolewski A., Parachoniak W., . Zarys petrografii. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie, Kraków.
  • Bolewski A., Parachoniak W., . Petrografia. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
  • Le Maitre R.W. (ed.), . Igneous Rocks: A Classification and Glossary of Terms (IUGS recommendations). Cambridge University Press.
  • Ryka W., Maliszewska A., . Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
  • Żaba J., . Ilustrowany słownik minerałów i skał. Videograf II, Katowice.