ANDEZYTY

Andezyty są skałami subwulkanicznymi lub wylewnymi składem mineralnym odpowiadającymi plutonicznym diorytoidom (Bolewski & Parachoniak 1988; Majerowicz & Wierzchołowski 1990). Z reguły mają barwę szarą bądź szaro-niebieskawą na powierzchni świeżej i szarobrunatną na powierzchni zwietrzałej. Zawsze mają teksturę porfirową. Stuktura może być bezładna bądź kierunkowa z mniej lub bardziej widoczną lineacją mineralną, masywna, zbita. Andezyty są szczególnym przypadkiem porfirów. W afanitowej masie skalnej mamy zanurzone prakryształy (fenokryształy), wśród których dominują: plagioklazy (labrador-andezyn) (objętościowo więcej niż 50%) oraz amfibole i pirokseny. Pojawiają się także skalenie potasowe, ilmenit, apatyt, magnetyt, a w niektórych odmianach kwarc lub oliwin.

W wyniku oddziaływania roztworów hydrotermalnych andezyty ulegają procesowi propilityzacji (Bolewski & Parachoniak 1988). Polega on na przeobrażeniu plagioklazów w albit, czemu towarzyszy powstanie epidotu (niekiedy wykształconego jako różowy piemontyt). Minerały femiczne zostają zastąpione chlorytem, minerałami z grupy serpentynu, kalcytem, tlenkami żelaza i minerałami tytanu. Mogą się tworzyć także kwarc, aktynolit, zeolity i piryt. Z propilityzacją wiąże się także okruszcowanie skał złotem rodzimym. Z taką sytuacją mamy np. do czynienia w szlachtowskim obszarze eksploatacji kruszców w okolicach Szczawnicy-Zdroju w Pieninach (Bartuś & Kuś 2010).

Występowanie

Występowanie andezytów związane jest ze strefami rowów oceanicznych otaczających kontynenty i ze strefami subdukcji (Andel 2010). Dochodzi w nich do kolizji skorupy oceanicznej zbudowanej z perydotytów, gabr, diabazów, skał bazaltowych z lawami poduszkowymi oraz osadów głębokomorskich (stanowiących łącznie sekwencję ofiolitową) ze skorupą kontynentalną zbudowaną z lżejszych skał granitowych i skał osadowych. Cięższa skorupa bazaltowa ulega pogrążeniu (jest konsumowana) pod kontynenty na duże głębokości, gdzie panują wysokie temperatury i ciśnienia. Nachylona płaszczyzna, wzdłuż której pogrąża się płyta oceaniczna i na której wskutek tarcia oraz wysokich ciśnień dochodzi do licznych wstrząsów tektonicznych, nazywana jest strefą Wadati-Benioffa.

Na głębokościach 70–120 km subdukowana płyta oceaniczna w warunkach wysokich ciśnień i temperatur ulega dehydratacji (uwalnia wodę z minerałów wodonośnych, np. z minerałów z grupy serpentynu, chlorytów, amfiboli). Ta uwolniona woda migruje w górę do klina płaszcza Ziemi (zbudowanego z perydotytów) znajdującego się pod skorupą kontynentalną i nad subdukowaną płytą oceaniczną. Obecność wody działa jak topnik obniżając temperaturę topnienia perydotytów płaszcza. To w klinie płaszcza powstaje magma pierwotna (bazaltowa/zasadowa). Wznosząca się magma gromadzi się w komorach magmowych pod wulkanami, gdzie powoli zastyga. Na skutek dyferencjacji magmowej (in. krystalizacja frakcyjna), jako pierwsze ze stopu magmowego (zgodnie z nieciągłym szeregiem Bowena) krystalizują minerały ubogie w krzemionkę, a bogate w magnez i żelazo (tzw. minerały FeMiczne) - najpierw oliwiny, potem pirokseny) oraz plagioklazy wapniowe i opadają na dno komory magmowej. Pozostały w komorze ciekły stop staje się stopniowo coraz bardziej wzbogacony w SiO₂ (zmienia skład z bazaltowego na obojętny/andezytowy, a ostatecznie nawet kwaśny/ryolitowy). Wznosząca się gorąca magma wytapia i asymiluje (pochłania) skały nadległej skorupy kontynentalnej (bogate w kwarc i krzemionkę), co dodatkowo zwiększa udział SiO₂ w stopie. Oba te procesy prowadzą do powstania magm obojętnych (andezytowych), z którymi powszechnie mamy do czynienia w łukach wulkanicznych wokół stref subdukcji. Do całkowitej utraty tożsamości płyty oceanicznej (całkowitego przetopienia) dochodzi na głębokości 300-700 km.

Ponad strefami Benioffa tworzą się wulkany. W modelu subdukcji typu andyjskiego wulkany tworzą się na lądzie, w obrębie skorupy kontynentalnej płyty naddokującej. Zaś w modelach subdukcji typu japońskiego i mariańskiego na oceanie powstaje pas wysp wulkanicznych (łuk wysp) (Golonka 2022). Odcięte części oceanów położone pomiędzy kontynentem a łukami wysp wulkanicznych nazywane są morzami marginalnymi albo basenami załukowymi.

Odmiany andezytów o strukturze bezładnej są interpretowane jako utworzone w komorach magmowych lub w pokrywach lawowych o małej mobilności. Odmiany o wyraźnej lineacji mineralnej są opisywane jako wypełnienia kominów wulkanicznych lub mobilnych potoków lawowych. Andezyty zawierają minerały femiczne, które mają własności ferromagnetyczne. Znane są miejsca, np. góra Wżar (Wdżar, 766 m n.p.m. na granicy Gorców i Pienin), w których, prawdopodobnie na skutek uderzenia piorunem, doszło do lokalnego przemagensowania skał, które obecnie wykazują niewielkie anomalie magnetyczne.