Granitoidy


Tomasz Bartuś



Granitoidy to grupa kwaśnych skał plutonicznych, które stanowią jeden z najważniejszych komponentów tarcz kontynentalnych. Są wyróżniane w makroskopowych badaniach terenowych (w uproszczonej klasyfikacji), jako grupa skał plutonicznych reprezentująca granity, granodioryty i tonality.

Występowanie

W Polsce na powierzchni terenu granitoidy występują w Tatrach oraz na Dolnym Śląsku i Ziemi Kłodzkiej. Występuje tam szereg masywów: masyw karkonoski, masyw strzegomski, masyw strzeliński, masyw kłodzko-złotostocki, masyw Kudowej oraz masyw Żulowej.

GRANITY
 

Granity zawierają głównie skalenie alkaliczne, kwarc, plagioklazy i biotyt, a ponad to muskowit i amfibole. To powoduje, że są to skały leukokratyczne. Przybierają najczęściej barwy szare, jasnoszare, niekiedy prawie białe, białoróżowe, zielone, czerwone, ciemnoszare i inne. Jako skały plutoniczne zawsze mają one teksturę jawnokrystaliczną, najczęściej średniokrystaliczną, rzadziej grubokrystaliczną lub drobnokrystaliczną (mikrogranity), niekiedy porfirowatą oraz strukturę bezkierunkową (bezładną), niekiedy ukierunkowaną. W niewielkich ilościach w granitoidach mogą występować minerały akcesoryczne: apatyt, cyrkon, monacyt, ksenotym, turmalin, beryl, tytanit, rutyl, anataz, magnetyt, allanit, fluoryt, granat i inne.

Granit
Fig. 1. Granit, widoczne kryształy kwarcu, skaleni alkalicznych oraz biotytu; Siedlęcin, Perła Zachodu (metamorfik izerski); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak
Granit
Fig. 2. Granit; Chwalisław (pluton Kłodzko-Złotostocki); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak

Odmiany

Istnieje cały szereg charakterystycznych odmian teksturalno-strukturalnych granitów oraz typowych odmian związanych z polskimi lokalizacjami.

Granit pismowy (hebrajski) – zawiera tzw. przerosty pismowe, czyli prawidłowo zorientowane wrostki kwarcu zanurzone w drobno- bądź średniokrystalicznej masie skaleni alkalicznych. Są charakterystyczne dla stref kontaktowych pegmatytów ze skałą macierzystą. Występują przeważnie w kwaśnych skałach magmowych, dający po wypolerowaniu rysunek przypominający pismo hebrajskie.

Granit pismowy
Fig. 3. Granit pismowy, wielkość okazu 15×7cm; Piława Górna (Przedgórze Sudetów)

Granit karkonoski jest skałą budującą masyw granitowy Karkonoszy (Sudety Zachodnie). Pluton Karkonoszy powstał w późnym karbonie jako skutek orogenezy waryscyjskiej. Z tego samego okresu pochodzą inne duże sudeckie plutony. Granity w swoim składzie najczęściej zawierają duże różowe kryształy skaleni potasowych, kwarc oraz biotyt. Pluton Karkonoszy zbudowany jest z kilku odmian granitów: 1) centralnej - porfirowatej; 2) grzbietowej - równoziarnistej oraz 3) granofirowej. (Majerowicz & Wierzchołowski 1990). W odmianach porfirowatych skalenie potasowe otoczone sa obwódkami zbudowanymi z plagioklazów. Pluton powstawał prawdopodobnie w dwóch etapach. W pierwszym intrudowała magma granitów grzbietowych, a następnie magma granitów centralnych i granofirowych zawierająca nieupłynnione relikty skał metamorficznych.

Granit
Fig. 4. Granit karkonoski centralny - porfirowaty, Szklarska Poręba (Karkonosze)

Granit strzegomski buduje pluton Strzegom-Sobótka położony na Przedpolu Sudetów. Podobnie jak w przypadku masywu Karkonoszy jest wieku późnokarbońskiego. Skały budujące masyw to granity składające się głównie z plagioklazu, kwarcu, biotytu, rzadziej hornblendy. Mają jasnoszarą lub żółtawą barwę, teksturę fanerokrystaliczną, pełnokrystaliczną, jednorodną; teksturę masywną, nieuporządkowaną. Petrograficznie to monzogranity hornblendowo-biotytowe, granodioryty biotytowe i leukogranity biotytowo-muskowitowe. Granity strzegomskie posiadają dobre parametry technologiczne (wysoka wytrzymałość na ściskanie i ścieranie, niska nasiąkliwość i wysoka mrozoodporność). Cechują się też wysoką blocznością. Ułatwia to ich eksploatację i produkcję kostki brukowej, krawężników czy kamienia murowego. Granity strzegomskie zawierają liczne szliry minerałów ciemnych. Masyw przecinają liczne żyły pegmatytowe, aplitowe oraz kwarcowe. W granitowych kawernach występują atrakcyjne kolekcjonerskie minerały.

Granit strzegomski
Fig. 5. Granit strzegomski, wielkość obrazu 5 × 4cm; Strzegom (Przedgórze Sudetów)

Granit strzeliński

Granit rapakiwi (granit Rapakivi) to skała o składzie granitu bądź granodiorytu i teksturze fanerokrystaliczno-porfirowej, w której skład wchodzą duże owalne ziarna czerwonego skalenia potasowego (głównie ortoklazu) (Ryka & Maliszewska 1982). Najczęściej są one otoczone obwódką białego lub zielonkawego plagioklazu. Porfirokryształy skaleni są otoczone średno- bądź drobnoziarnistym tłem skalnym zbudowanym z plagioklazów, kwarcu i biotytu. Skały te powstały prawdopodobnie na skutek ponownego wzrostu temperatury stygnącego stopu magmowego, co spowodowało rozpuszczanie wykrystalizowanych już tabliczek ortoklazów. Roztapianiu ulegały najpierw naroża kryształów, które ostatecznie przyjęły kształty okrągłe lub owalne. Na nich wykrystalizowały plagioklazy, a pomiędzy nimi reszta minerałów budująca tło skalne.

Granit pismowy
Fig. 6. Eratyk granitu rapakiwi, Skandynawia (lapidarium Nochten, Niemcy)

Granit kudowy to skała występująca w obrębie plutonu Kudowy - budującego południowo-zachodnią część Gór Stołowych oraz fragmenty Pogórza Orlickiego. Jest dość ciemna, o barwie czerwonej, czerwono-szarej lub ciemnoszarej, o składzie mineralnym odpowiadającym granitom monzonitowym, granodiorytom lub tonalitom. Ma teksturę fanerokrystaliczną, równokrystaliczną, średniokrystaliczną albo nierównokrystaliczną, a czasami fanerokrystaliczno-porfirową, strukturę masywną, nieuporządkowaną, zbitą, rzadziej słabo ukierunkowana lub kierunkowa. W składzie mineralnym występują: plagioklazy, mikroklin, kwarc, biotyt, w niektórych odmianach chloryt, sporadycznie amfibole, muskowit i inne.

Granit plutonu Kudowy
Fig. 7. Granit plutonu Kudowy, wielkość obrazu 4 × 3cm; Droga stu zakrętów, Góry Stołowe (Sudety)
Granit plutonu Kudowy
Fig. 8. Granit plutonu Kudowy (zgład); Droga stu zakrętów, Góry Stołowe (Sudety); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak

Granity wietrzejąc tworzą charakterystyczne skałki, owalne lub kuliste bloki skalne typu głowa cukru, niekiedy gołoborza, a w warunkach wietrzenia w zimnym i wilgotnym klimacie – „kaszę granitową”. Specyficznym utworem wietrzeniowym są kociołki wietrzeniowe, zwane dawniej misami ofiarnymi. W warunkach metamorficznych, kiedy w aureoli kontaktowej sąsiaduje ze skałami węglanowymi dochodzi do procesu bimetasomatozy, w wyniku której z granitoidów zostaje odprowadzona krzemionka. Objawia się to całkowitym zanikiem kwarcu. W związku z tym, że w warunkach magmowych kwarc krystalizuje jako ostatni i "zlepia" pozostałe kryształy, powoduje to zjawisko dezintegracji granularnej. Tworzy się luźna skała "kasza skalna" złożona ze skaleni potasowych, plagioklazów i mik.

Granit i wietrzenie kuliste
Fig. 2. Wietrzenie kuliste granitoidów, wysokość około 1,5 m; Bludov (masyw czeski, Czechy)
GRANODIORYTY
 

Skała typu granodioryt-tonalit
Fig. 5. Granodioryt tatrzański, ścieżka dydaktyczna Zadné Meďodoly, Tatry (Słowacja)
Skała typu granodioryt-tonalit
Fig. 6. Granodioryt, wielkość obrazu 10 × 6cm; lokalizacja nieznana
Skała typu granodioryt-tonalit
Fig. 7. Granodioryt, wielkość obrazu 5 × 4cm; lokalizacja nieznana

Występowanie

Granodioryty tworzą jądra (części centralne) lub żadziej obrzeżenia intruzji granitowych.

TONALITY
 

Tonality są skałami zawierającymi 20-60% kwarcu w stosunku do innych minerałów jasnych oraz 90-100% plagioklazów w stosunku do skaleni alkalicznych (Ryka & Maliszewska 1982). Minerały ciemne występują tu w ilości 10-40% objętościowo. Gdy jest ich mniej mówimy o leukotonalitach, a jeśli jest ich więcej mówimy o melatonalitach. Pozostałe cechy mają identyczne jak granity.

Tonalit
Fig. 8. Tonalit; wielkość obrazu 4 × 3 cm, lokalizacja nieznana

Występowanie

Tonality mogą tworzyć duże samodzielne ciała magmowe ale mogą też występować na obrzeżeniach intruzji innych granitoidów.

Bibliografia

Majerowicz A., Wierzchołowski B., 1990. Petrologia skał magmowych. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
Ryka W., Maliszewska A., 1982. Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa
Geostrada Sudecka. Przewodnik geologiczny. Tom 1 Geostrada Sudecka. Przewodnik geologiczny. Tom 2 Geostrada Sudecka. Przewodnik geologiczny. Tom 3
 
 

Materiały wstępne

 
 
 
 
 
 
Tabela geochronologiczna (upr.) b/w
 
dokument pdf
Tabela geochronologiczna (upr.) basic colours
 
dokument pdf
Tabela geochronologiczna (upr.) full colours
 
dokument pdf
Tabela geochronologiczna
 
 
 

Skały magmowe

 
 
Klasyfikacja skał magmowych
 
dokument pdf
Skały magmowe (prezentacja)
 
Główne minerały:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Krzemiany_wyspowe (oliwiny, granaty, topaz)
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały plutoniczne:
 
 
 
 
Granitoidy (granit, granodioryt, tonalit)
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały wulkaniczne:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały żyłowe:
 
 
 
 
Aplity, lamprofiry
 
 
 
 
..

Skały osadowe

 
 
Główne minerały:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Minerały skał osadowych
 
 
 
 
 
Skały okruchowe
 
 
 
 
 
 
 
Struktury sedymentacyjne skał okruchowych - prezentacja
 
Skały węglanowe
 
Wapienie (wstęp)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały krzemionkowe
 
Martwice krzemionkowe i gejzeryty
 
 
Rogowce (radiolaryty, gezy, spongiolity)
 
 
Opoki
 
 
 
 
 
 
Ewaporaty
 
 
 
 
Skały alitowe, fosforanowe
 
 
 

Skały metamorficzne

 
 
Główne minerały:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
epidot
 
 
Wstęp do metamorfizmu, minerały, struktury i tekstury - materiały do ćwiczeń
 
dokument pdf
Wstęp do metamorfizmu, minerały, struktury i tekstury - prezentacja
 
 
dokument pdf
Produkty metamorfizmu regionalnego
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Produkty ultrametamorfizmu
 
 
 
 
Produkty metamorfizmu termicznego
 
 
Skarny
 
 
Hornfelsy
 
 
 
 
Produkty dynamometamorfizmu
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Produkty metamorfizmu impaktytowego
 
 
 
 
 
 
Materiały do ćwiczeń cz. II
 
dokument pdf
Prezentacja Metamorfizm II
 
dokument pdf

Wyniki kolokwium

 
 
kolokwium ze skał OSADOWYCH (22.01.2018)
 
Wszystkie