Gnejsy


Tomasz Bartuś



Gnejsy to grupa skał metamorficznych tworzących się w różnych facjach metamorficznych. Jest niezmiernie zróżnicowana pod względem teksturalnym oraz składu mineralnego. Mają najczęściej jasną barwę. Występują w nich tekstury grano-lepidoblastyczne, drobno-, średnio bądź gruboblastyczne, czasami porfiroblastyczne. Typowo posiadają strukturę gnejsową. Polega ona na występowaniu wybitnej foliacji (płasko-równoległe ułożenie blastów o pokroju płytkowym, głównie mik), która otacza granoblasty skaleniowo-kwarcowe. Skład mineralny gnejsów jest w przybliżeniu podobny do granitoidów. Ich głównymi składnikami są skalenie i kwarc. Skalenie są reprezentowane zarówno przez plagioklazy jak i skalenie potasowe, zazwyczaj mikroklin. Skalenie budujące te skały mają różne rozmiary od małych po duże, kilkucentymetrowe. Porfiroblasty skaleni mogą mieć charakter reliktowy, tzn. przedstawiać zachowane w pierwotnej formie duże ziarna skaleni magmowych, cechujące się dość prawidłowymi zarysami z nielicznymi tylko wrostkami. Częściej jednak skalenie te wzrastały w czasie procesów metamorficznych kosztem drobnoziarnistego tła skalnego. Łyszczyki występują w różnych ilościach. Przeważnie mają one postać dość dużych, dobrze rozwiniętych blaszek i są skupione w stosunkowo grubych laminach lub jako składniki podrzędne - tworzą nieciągłe smugi. Muskowit obecny jest tylko w gnejsach zmetamorfizowanych w warunkach niższych temperatur. Gnejsy przeobrażone w wysokich zakresach temperatur i ciśnień zawierają tylko biotyt, ponieważ w tych warunkach muskowit staje się nietrwały, a jego miejsce zajmują syllimanit i ortoklaz. W gnejsach spotyka się chloryt, który zwykle wraz ze spadkiem stopnia metamorfizmu zastępuje biotyt. Często w gnejsach pojawia się też hornblenda. Z minerałów pobocznych powszechne są: cyrkon, apatyt; rzadziej notuje się tytanit, rutyl i granaty.

Przeważająca część gnejsów powstaje podczas regionalnych przeobrażeń w warunkach facji amfibolitowej. Rzadziej skały te spotyka sie w obrębie utworów reprezentujących najwyższy stopień metamorfizmu. Wśród genjsów występują dwie podstawowe odmiany genetyczne - powstające w wyniku metamorfizmu kwaśnych skał magmowych ortognejsy oraz powstające w wyniku metamorfizmu skał osadowych - paragnejsy. Możemy też mówić o czterech podstawowych odmianach teksturalno-strukturalne. Wśród nich wyróżnimy: gnejsy oczkowe, słojowe, ołówkowe oraz migmatyczne.

GNEJSY OCZKOWE
 

Gnejsy oczkowe - jedna z najczęściej spotykanych odmian teksturalno-strukturalnych gnejsów. Cechuje sie występowaniem tekstury porfiroblastycznej i struktury oczkowej z oczkami kwarcowymi, skaleniowymi bądź kwarcowo-skaleniowymi otoczonymi przez lepidoblasty mik, głównie biotytu i serycytu. Powstają głównie w wyniku metamorfizmu regionalnego facji amfibolitowej lub granulitowej ale w praktyce mogą też powstawać w wyniku dynamometamorfizmu. Stanowią wtedy rodzaj blastomylonitów (zob. produkty dynamometamorfizmu) (Żaba 2003). W Polsce występują na powierzchni terenu głównie na Dolnym Śląsku - w metamorfiku izerskim, kaczawskim, orlicko-bystrzyckim oraz Lądka-Śnieżnika. Lokalnie występują także w Tatrach.

Gnejs oczkowy
Fig. 1. Gnejs oczkowy; Spalona, metamorfik orlicko-bystrzycki (Sudety); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak
Gnejs oczkowy
Fig. 2. Gnejs oczkowy; Idzików, metamorfik Lądka-Śnieżnika (Sudety); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak
Gnejs oczkowy
Fig. 3. Gnejs oczkowy; Gajówka, metamorfik kaczawski (Sudety); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak
Gnejs oczkowy
Fig. 4. Gnejs oczkowy; Dziki Wodospad, Pilchowice, metamorfik izerski (Sudety); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak
Gnejs oczkowy
Fig. 5. Granitognejs oczkowy, na uwagę zasługuje uporządkowane ułożenie blastów biotytowych; Świeradów-Zdrój, metamorfik izerski (Sudety); coll. Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki AGH, Fot. J. Wrzak
GNEJSY SŁOJOWE
 

Gnejsy słojowe (in. laminowane, warstewkowe) - powszechnie występująca odmiana teksturalno-strukturalna gnejsów o cienkich, naprzemianległych blastach kwarcowo-skaleniowych oraz biorytowych przypominających laminację. W Polsce występują powszechnie w obrębie metamorfiku Lądka-Śnieżnika (Fig. 6), w Górach Sowich oraz w metamorfiku izerskim.

Gnejs słojowy
Fig. 6. Gnejs słojowy; Międzygórze, metamorfik Lądka-Śnieżnika (Sudety)
Gnejs oczkowy
Fig. 7. Eratyk skandynawskiego gnejsu słojowego z ksenolitami amfibolitów; lapidarium w Nochten (Niemcy)
GNEJSY OŁÓWKOWE
 

Gnejsy ołówkowe (in. pręcikowe) - odmiana teksturalno-strukturalna gnejsów z wydłużonymi pręcikowatymi blastami kwarcowymi, skaleniowymi i biotytowymi w postaci wyraźnie wydłużonych stref przypominających "ołówki". Średnica wydłużonych blastów wynosi z reguły do 5 mm. Gnejsy ołówkowe mają niejasne pochodzenie. Ich geneza najczęściej wiązana jest z przemianami dynamometrycznymi w strefach tektonicznych (odmiana mylonitów lub ultramylonitów). Mamy w nich do czynienia ze zmieleniem skał pierwotnych, a następnie z wydłużeniem blastów spowodowanym przemieszczaniem się mas skalnych.

Gnejs ołówkowy
Fig. 8. Gnejs ołówkowy, widoczne są wydłużone, słupowe blasty skaleni potasowych, sodowych i kwarcu rozdzielone blastami biotytu; Międzygórze, metamorfik Lądka-Śnieżnika (Sudety)
GNEJSY MIGMATYCZNE
 

Gnejsy migmatyczne (in. migmatyty) - gnejsy powstające w wyniku procesu migmatytyzacji czyli częściowego upłynnienia skał. Są to więc skały ultrametamorficzne powstające w warunkach odmiennych od metamorficznych, które cechują się przemianami w stałym stanie skupienia. Więcej zob. migmatyty.

PARAGNEJSY
 

Paragnejsy - gnejsy, które powstały w wyniku metamorfizmu skał osadowych, głównie piaskowców szarogłazowych, arkoz i innych w warunkach metamorfizmu regionalnego w facjach amfibolitowej i granulitowej.

Gnejs oczkowy
Fig. 9. Paragnejs, seria strońska, kamieniołom "Marianna Biała" w Stroniu-Śląskim, metamorfik Lądka-Śnieżnika (Sudety)

Bibliografia

Bolewski A., Parachoniak W., 1986. Zarys petrografii. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica w Krakowie, Kraków.
Majerowicz A., Wierzchołowski B., 1990. Petrologia skał magmowych. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
Ryka W., Maliszewska A., 1982. Słownik petrograficzny. Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa.
Żaba J., 2003. Ilustrowany słownik minerałów i skał. Videograf II, Katowice.
Geostrada Sudecka. Przewodnik geologiczny. Tom 1Geostrada Sudecka. Przewodnik geologiczny. Tom 2Geostrada Sudecka. Przewodnik geologiczny. Tom 3
 
 

Materiały wstępne

 
 
 
 
 
 
Tabela geochronologiczna (upr.) b/w
 
dokument pdf
Tabela geochronologiczna (upr.) basic colours
 
dokument pdf
Tabela geochronologiczna (upr.) full colours
 
dokument pdf
Tabela geochronologiczna
 
 
 

Skały magmowe

 
 
Klasyfikacja skał magmowych
 
dokument pdf
Skały magmowe (prezentacja)
 
Główne minerały:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Krzemiany_wyspowe (oliwiny, granaty, topaz)
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały plutoniczne:
 
 
 
 
Granitoidy (granit, granodioryt, tonalit)
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały wulkaniczne:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały żyłowe:
 
 
 
 
Aplity, lamprofiry
 
 
 
 
..

Skały osadowe

 
 
Główne minerały:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Minerały skał osadowych
 
 
 
 
 
Skały okruchowe
 
 
 
 
 
Struktury sedymentacyjne skał okruchowych - prezentacja
 
Skały węglanowe
 
Wapienie (wstęp)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Skały krzemionkowe
 
Martwice krzemionkowe i gejzeryty
 
 
Rogowce (radiolaryty, gezy, spongiolity)
 
 
Opoki
 
 
 
 
 
 
Ewaporaty
 
 
 
 
Skały alitowe, fosforanowe
 
 
 

Skały metamorficzne

 
 
Główne minerały:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
epidot
 
 
Wstęp do metamorfizmu, minerały, struktury i tekstury - materiały do ćwiczeń
 
dokument pdf
Wstęp do metamorfizmu, minerały, struktury i tekstury - prezentacja
 
 
dokument pdf
Produkty metamorfizmu regionalnego
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Produkty ultrametamorfizmu
 
 
 
 
Produkty metamorfizmu termicznego
 
 
Skarny
 
 
Hornfelsy
 
 
 
 
Produkty dynamometamorfizmu
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Produkty metamorfizmu impaktytowego
 
 
 
 
 
 
Materiały do ćwiczeń cz. II
 
dokument pdf
Prezentacja Metamorfizm II
 
dokument pdf

Wyniki kolokwium

 
 
kolokwium ze skał OSADOWYCH (22.01.2018)
 
Wszystkie